RUIMTE EN RUIMTELIJKHEID OP EEN PLAT VLAK

Als we het hebben over diepte, moeten we een onderscheid maken tussen ruimte en ruimtelijkheid. Ruimte laat zich omschrijven als de ervaring van afstand; ruimtelijkheid houdt verband met plasticiteit, de driedimensionaliteit van een object. Wie de illusie van ruimte en ruimtelijkheid op een plat vlak wil oproepen, maakt gebruik van perspectief, licht en schaduw, vervaging en detaillering.

Lineair perspectief

De afbeelding hieronder (gemaakt vanaf een steiger aan de Chiemsee in Beieren) geeft een voorbeeld van lineair perspectief. De foto is gemaakt terwijl ik door de knieën ging en de camera ter hoogte van de reling hield.
Dit noemen we ooghoogte. Wie goed kijkt ziet dat alle lijnen van de reling en de planken naar één punt lopen, iets links van het midden, aan de overkant van het meer. Dit noemen we het verdwijnpunt (V). Dit punt ligt altijd op de horizon (H).

100_0391 copy

In tegenstelling tot wat veel mensen denken, is de horizon geen vaststaande lijn tussen onder en boven, maar geheel afhankelijk van onze ooghoogte. En die ooghoogte is weer afhankelijk van waar we staan en hoe we staan. Als we boven op een berg staan stijgt de horizon met ons ‘mee’ de berg op met als gevolg dat we heel ver kunnen kijken (de horizon is dan hoog en ver weg).
Zakken we echter door onze knieën dan zakt de horizon automatisch ook.

100_0391 copy zw copy

Merk op dat de lijnen die zich boven de horizon (H) bevinden ook naar punt V lopen, alleen dan van boven naar beneden.

Atmosferisch perspectief

De atmosfeer zit vol stofdeeltjes en watermoleculen. Dat zorgt voor verstrooiing van het licht. Dat is duidelijker zichtbaar naarmate een object verder weg staat. Atmosferisch perspectief berust daarom op het gegeven dat objecten dichtbij contrastrijker zijn dan objecten ver(der) weg.

atm persp

Op bovenstaande foto is dit goed te zien. Iedere volgende bergrug is lichter en vertoont een afname van contrast. Aan de horizon (die nu net iets boven het midden van de afbeelding ligt – maar niet te zien is als een rechte lijn, omdat deze schuil gaat achter de andere toppen) zien we lucht en berg bijna in elkaar overgaan.

Magisch-realisten

Atmosferisch perspectief is een zeer sterke diepteaanwijzing. Dat merken we vooral bij het ontbreken ervan. Met name surrealistische en magisch-realistisch schilders maakten nogal eens gebruik van deze ‘list’ om een onwerkelijke, ‘magische’ sfeer op te roepen.
De Italiaan Giorgio de Chirico combineerde het bovendien met een overdreven of juist bewust ‘verkeerd’ toegepast lineair perspectief.

Ariadne_(Giorgio_de_Chirico)_MET

Giorgio de Chirico (1888 – 1978)
Ariadne (1913)
Olieverf op doek
135.6 x 180.3 cm
Metropolian Museum of Art,  New York

Er is nog een kenmerk dat belangrijk is als diepteaanduiding: zowel bij lineair als bij atmosferisch perspectief zien we een afname aan detail naarmate we verder weg kijken. Dat is niet verwonderlijk. Er is nu eenmaal een grens aan de hoeveelheid informatie die we kwijt kunnen op een vierkante millimeter. Schilders maken al eeuwen gebruik van deze kennis.

Ruimte én ruimtelijkheid

Door contrast, detaillering en scherpte manipuleren zij niet alleen de blik van de toeschouwer, maar creëren ze ook de illusie van diepte op een plat vlak. Onderstaand zelfportret van de Amerikaanse hyperrealist Chuck Close uit 1968 laat zien wat ik hiermee bedoel.

chuck close zelfportret

Close laat de nadruk vallen op de neus, de bril en de ogen. Dat doet hij door deze scherper en gedetailleerder uit te werken dan de rest. Naarmate we meer om het hoofd heen gaan, wordt de uitwerking steeds schetsmatiger én neemt het contrastverschil af. Daarmee ontstaat als vanzelf ruimte op het platte vlak van het doek, maar tegelijk ook ruimtelijkheid, d.w.z. plasticiteit.

Hoe hij dat doet, laat ik zien met deze twee detailopnamen:

close-up

Het detail met de bril en het oog is haarscherp geschilderd en heeft een hoog contrast, terwijl het andere waarop een deel van de rechterwang en het oor te zien is, veel minder contrastrijk is, maar zich bovendien naar achteren kenmerkt door afnemende detaillering en wazigheid.
Er is zodoende de suggestie van ruimte: het hoofd bevindt zich voor een achtergrond en de bril voor het oog. Ook is er sprake van ruimtelijkheid. Close wekt daarmee de indruk (of illusie) dat het hoofd een driedimensionaal object is.

 

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in beeldende kunst, diepte, grootte, licht, ruimte, waarneming en getagged met , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Een reactie op RUIMTE EN RUIMTELIJKHEID OP EEN PLAT VLAK

  1. Pingback: RUIMTE EN RUIMTELIJKHEID OP EEN PLAT VLAK (2) | BEELDTAAL

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s