RENÉ MAGRITTE EN HET PREGNANTIEPRINCIPE

In 1965 schilderde de Belgische surrealist René Magritte dit schilderij:

MagCarteBlanch65

René Magritte(1898 – 1967)
De vrijbrief (le blanc-seing) (1965)
Olieverf op doek (81 x 65 cm)
National Gallery of Art (Mr. and Mrs. Paul Mellon Collection), Washington

Ik kom hier zo op terug, maar eerst een simpel figuurtje dat bestaat uit 23 stippen.
Hier:

good continuation

Zou je mensen vragen welke stippen bij elkaar horen, dan zal van de drie mogelijkheden hieronder meestal de laatste gekozen worden.

goede voortzetting

Daar is een goede reden voor: het is de meest logische voortzetting. De andere twee voorbeelden zijn overigens niet onmogelijk, maar liggen minder voor de hand.

Ander  voorbeeld:

voor-achter

We zien een vierkant en een deel van een cirkel. Het vierkant ligt of staat voor de cirkel. Theoretisch is het mogelijk dat het geen cirkel is, maar een vorm die precies past op het vierkant, zoals in het midden. Het is ook niet uitgesloten dat er achter het vierkant een heel andere vorm schuilgaat en wij alleen maar de ronde vorm waarnemen.

Toch ligt de eerste mogelijkheid ondanks al deze alternatieven nog steeds het meest voor de hand.

Het pregnantieprincipe en de wetten van de Gestaltpsychologie

Het eerste voorbeeld noemen we de ‘Wet van de goede voortzetting’ en het tweede de ‘Wet van pregnantie’, of het pregnantieprincipe. Dit komt van het Latijnse praegnans en laat zich vertalen als nadrukkelijk,  betekenisvol of kernachtig. Eenvoudig gezegd komt het neer op het gegeven dat als stimuli meerduidig zijn het beeld dat de minste cognitieve inspanning vereist (dus het meest voor de hand ligt) de voorkeur krijgt.

Deze ‘wetten’ komen uit de Gestaltpsychologie, een school uit de psychologie die aan het begin van de 20ste eeuw ontstond. De gestaltpsychologen waren vooral gericht op visuele perceptie. De waarneming van objecten in de omgeving wordt volgens hen niet primair bepaald door de optelsom of associatie van individuele kenmerken, maar door de totale configuratie, of organisatie van indrukken door de hersenen.

Dit is simpel samen te vatten in de stelling: het geheel is meer dan de som van de afzonderlijke delen. De 23 stippen vertegenwoordigen ook lijnpatronen en de cirkel en het vierkant geven informatie over wat voor iets anders ligt en geven zodoende inzicht in ruimtelijke ordening.

Een betekenisvolle en overzichtelijke wereld verstoord

Het zijn dit soort eenvoudige en voor de hand liggende principes en wetten, die maken dat we iedere dag vol vertrouwen de wereld in kunnen stappen en niet bij voortduring voor onaangename verrassingen komen te staan bij de interpretatie van de realiteit. Die wereld is betekenisvol en overzichtelijk.

Tenzij iets of iemand je een poets bakt. Visuele illusies bijvoorbeeld, die je laten zien dat de waarneming niet altijd zo betrouwbaar is als we denken. Dan blijkt het ineens een kwestie van standpunt of invalshoek te zijn.

Kijk maar:

driehoek

Of de Belgische surrealist René Magritte die ons op het verkeerde been zet. Nu niet doordat het standpunt of de invalshoek voor verwarring zorgen, maar omdat hij ons iets voorschotelt dat niet kan.

Op het schilderij waarmee ik deze blog begon zien we voor- en achtergrond op verschillende manieren verwisseld. De amazone lijkt in eerste instantie gewoon een ritje tussen de bomen in het bos te maken.
Maar wacht even!
We zien ineens bomen die eigenlijk achter het paard en de berijdster zouden moeten staan in de voorgrond. Achter- en voorgrond gaan een vreemde interactie met elkaar aan. Dit is het absolute tegendeel van welk pregnantieprincipe dan ook!
Het verrassende is, dat Magritte dit ‘trucje’ eigenlijk maar op twee plekken toepast. Opmerkelijk genoeg zorgt het wel meteen voor een totale ontwrichting van wat wij als een normale waarneming  beschouwen.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in beeldende kunst, diepte, Gestaltpsychologie, grootte, visuele illusie, waarneming en getagged met , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s