SCHILDERIJ vd MAAND 18/12

Onder de titel ‘Schilderij van de Maand‘ zet BEELDTAALBLOG maandelijks een schilderij in de etalage om daarmee een virtuele galerie samen te stellen. Het gaat dan ook vaak om schilderijen die onder de radar van de ‘grote’ kunstgeschiedenis zijn gebleven; minder bekende meesterwerken die de moeite van het bekijken echter meer dan waard zijn.

The Lacemaker *oil on canvas *24,5 × 21 cm *signed t.r.:  I Meer *1670-1671

Johannes Vermeer (1632 – 1675)
De kantwerkster (1669-1670)
olieverf op linnen (24,5 x 21 cm)
Louvre, Parijs

Deze keer geen werk dat ‘onder de radar van de “grote” kunstgeschiedenis’ is gebleven. Johannes Vermeer (1632-1675) behoort tot de allergrootsten. Daarover is geen discussie. Toch had het weinig gescheeld, of hij was nooit op de radar verschenen. Na zijn dood op 43-jarige leeftijd liet hij zijn gezin met grote schulden achter. Wat resteerde aan schilderijen werd geveild en hij raakte al snel in volledige vergetelheid.
Dat bleef tot halverwege de 19e eeuw.
Niet dat we daarna veel meer over de man achter de schilder te weten zijn gekomen. Die bleef een enigma met een klein oeuvre van ongeveer 36 schilderijen. Er is geen atelier van hem bekend, geen leerlingen en geen schetsen of tekeningen.

Ik moest onlangs aan mijn kennismaking met het werk van Vermeer denken tijdens een bezoek aan de expositie in museum Boijmans Van Beuningen over ‘Boijmans in de oorlog’. Daar hingen twee schilderijen van Han van Meegeren die moesten doorgaan voor Vermeers. Ik schreef al eerder dat Van Meegeren een geraffineerd vervalser was, maar een tamelijk knullige schilder. ‘De Emmaüsgangers’ uit 1937 is nog enigszins te pruimen, maar ‘Het Laatste Avondmaal’ uit 1939 is eigenlijk een farce. Een echte Vermeer heeft een raffinement en subtiliteit waar de vervalsingen van Van Meegeren zelfs in de verste verten niet aan kunnen tippen.

Kennismaking met de kantwerkster

Mijn ‘ontdekking’ van Vermeer vond plaats in het Louvre in 1983. Na de eindeloos lange ‘Grande Galerie’ had ik zaal na zaal vol oude meesters aan mij voorbij laten trekken.
Dat is veel.
Te veel.
Om eerlijk te zijn: ik kon eigenlijk geen oude meester meer zien. Die hele Gouden Eeuw leek een aaneenschakeling van bruine, sombere en grauwe schilderijen waarin feestende boeren, dronken kroeggangers, arrogante aristocraten en zelfverzekerde kooplieden geschilderd in omber, zwart, sienna en oker me wezenloos vanachter hun glanzend vernis aanstaarden.
Ik liep een zaaltje binnen aan de kant van de binnenplaats en daar hing een heel klein schilderijtje in een nogal forse lijst dat meteen mijn aandacht trok.
Het was de kantwerkster van Vermeer.
Dit was heel anders. Wat een kleur! Wat een licht!

vermeer 1

Wat was dat voor rood dat bijna vloeibaar uit dat ultramarijnblauwe naaimandje leek te stromen? En dat wit? Hoe was dat in hemelsnaam geschilderd?
Het leek heel gedetailleerd en tegelijk was het volledig uit focus. Van wie was dit?
Johannes Vermeer. Vermeer? Ooit wel van gehoord. Een straatnaam in mijn geboorteplaats…

Popart en impressionisten

Ik hield destijds (en nog steeds trouwens) van Britse popart kunstenaars, zoals Peter Blake en David Hockney en betrekkelijke outsiders als Tom Phillips die allemaal werkten met heldere kleuren en fotografische effecten.
Hier zag ik een schilder uit de 17e eeuw die dat allemaal al had gedaan.
Een schilder die vermiljoen en ultramarijn gebruikte alsof hij de kleuren van de popart hoogstpersoonlijk had uitgevonden en die ondertussen ook nog eens speelde met de scherptediepte van de moderne fotograaf.

vermeer-detail 3

Het gezicht van het meisje of jonge vrouw bestaat uit niet meer dan wat vlekken om licht en schaduw aan te geven. Dat licht is zacht en stralend.
Het gelaat is herkenbaar maar blijft tegelijkertijd op afstand.
Ik meen blauw, groen en violet te zien in de schaduwen. Geen wonder dat de impressionisten verzot waren op Vermeer.
Dit was verdorie waar de impressionisten twee eeuwen later zo hartstochtelijk naar zochten. Zoals ze ook zochten naar die schijnbaar ozo lichte toets. Alsof de schilder het doek maar een beetje lukraak met de kwast hoefde te beroeren en dat daar dan vanzelf, als bij toverslag, een gezicht, handen en attributen ontstonden.

Details en contrasten

Het vernuft van Vermeer zit niet alleen in de details, in het licht, de verftoets of de kleur. Het gaat om het geheel. Want hoe krijgt hij het voor elkaar dat hij al onze aandacht weet te richten op waar het meisje mee bezig is?

vermeer-detail 2

Uiteindelijk gaat het om de handen die aan het kantklossen zijn. De focus van het hele werk valt zich onherroepelijk op de handen en het kussentje met de draden en de klosjes. De blik van het model is hier natuurlijk op gericht. Dit is het episch centrum van de compositie en bevindt zich iets rechts van het midden.
Alles er omheen vervaagt; een aanduiding, louter suggestie bedoeld om de dwalende ogen van de toeschouwer naar de juiste plek te loodsen.
Op het eerste gezicht lijkt Vermeer een fijnschilder, maar hij is alleen maar gedetailleerd waar nodig: ‘more than the quanity of detail, it is the quality of detail that is most notable’, luidt het op de website van The Essential Vermeer.

Een tijdloos universum

De totale compositie past in een driehoek, met de basis aan de onderkant van het schilderijtje en de top bij de bovenkant van het hoofd van het model. De (denkbeeldige) lijn die rechts van het hoofd naar de hoek rechtsonder loopt, schampt net de linkerhand (die het meeste licht vangt) van het meisje.
De achtergrond is neutraal gehouden, zodat er niets afleidt. Het donkerblauwe naaimandje aan de linkerkant is donker en samen met de witte en rode draden die eruit hangen, lijkt dit in eerste instantie alle aandacht op te eisen en het meisje in de achtergrond te duwen.
Maar dat gebeurt niet.

Sterker: het donkere gedeelte benadrukt de lichtheid van haar handen en kleding en richt daar juist alle aandacht op. Het zorgt voor een prachtig contrast dat versterkt wordt doordat Vermeer speelt met wat we in de fotografie ‘scherptediepte’ noemen. De voorgrond blijft vaag, evenals de achtergrond en zelfs het gezicht.
De lichte strepen in het ultramarijn van het naaimandje trekken de blik nog meer naar de handen. Merk ook op dat die lijnen in het verlengde liggen van haar armen. Zo ontstaat een soort spiegelbeeld of beeldrijm. Ook het kussentje waarop het meisje aan het werk is, herhaalt de bolle vorm van het naaimandje aan de linkerkant.

vermeer-detail 6

Alles samen vormt dit een geraffineerd spel van licht en schaduw, ritmische herhaling, felle kleuren en zachte tinten, uitgewerkte details en suggestieve aanduidingen. Dit laat zich eigenlijk maar op één manier omschrijven: Vermeer heeft op 514,5 vierkante centimeter een tijdloos universum geschapen.

Dit bericht werd geplaatst in beeldende kunst, kleur, licht, schilderij vd maand, vlakverdeling en getagged met , , , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s