KLEURVERHALEN: BLAUW VAN OVERZEE

ultramarijn

Ultra mare, ook wel bekend als ultramarijn, is het ‘blauw van overzee’. Gemaakt van het halfedelsteen lapis lazuli (‘blauwe steen’ in het Latijn) kent het een lange geschiedenis in de beeldende kunst. Het fijngemalen poeder levert het pigment waarmee de verf wordt gemaakt. De beste stenen vinden we in Afghanistan. Ze komen uit het gebied van de Centraal-Afghaanse provincie Bamiyan.
Hier stonden ook de Boeddhabeelden die de Taliban in 2001 opblies.

Marco Polo bezocht het gebied in 1271 en legde de weg open voor handel van de stenen naar Venetië. Eeuwenlang was de stadstaat de belangrijkste invoerhaven. Reden waarom ultramarijn in eerste instantie vooral in de Italiaanse schilderkunst een veelgebruikt pigment was. Het drong slechts mondjesmaat tot de noordelijke streken van Europa door.

lapis lazuli

lapis lazuli

In 2000 bezocht schrijfster Victoria Finlay* een mijn in Afghanistan. Terwijl ze afdaalde in de schacht, overdacht ze de rijke geschiedenis van de kleur:

The first few hundred meters of the shaft were blackened with soot from fires lit a hunderd years ago: then the whole place would have been perfumed with the scent of burning furze.
As we walked, I imagined where the rock from each section might have found its ultimate resting place. The first 20 meters would have given the stones to Egyptian tombs; a little later was where the Bamiyan Buddhas got their haloes. Early on in the blackened section was a little side passage, the contents of which may have gone to Armenia for twelfth-century illuminated Bibles. A few steps later was where Titiaan may have got his sky from; farther on was Hogarth’s blue, and Rubens’s and Poussin’s: a whole art history in one little pathway.

Duurder dan goud

Dat ultramarijn een geliefde kleur is, zal niemand verbazen. Het is onvoorstelbaar intens en geweldig lichtecht. Daarbij is het uitgesproken blauw. De meeste blauwe pigmenten hebben een groenzweem, of bleken toch niet lichtecht.
Er zat wel een prijskaartje aan al deze goede eigenschappen. Het kwam van ver en het bewerken van lapis lazuli tot blauw pigment was bepaald geen sinecure. Om 2 à 3 gram ultramarijn te produceren was ruim 100 gram lapis lazuli nodig.
Niet verrassend dat het goedje bijzonder prijzig was.
Om die reden gebruikten schilders het alleen voor blauwen waarvoor de allerhoogste kwaliteit nodig was, zoals de mantel van Maria. Meestal diende het goedkopere azuriet als onderschildering om de kosten enigszins binnen de perken te houden. In de 16e en 17e eeuw werd azuriet echter schaars. Gevolg was dat de prijzen voor ultramarijn de pan uitrezen. Het was zelfs duurder dan goud.

Blauw en de verering van Maria

Opdrachtgevers zagen er streng op toe, dat kunstenaars niet sjoemelden met het goedje. Het gebruik van de kleur werd streng vastgelegd in een contract. Opdrachtgevers wilden immers wel goede sier maken door hun godvruchtigheid en goedgevendheid te etaleren. Ze wilden laten zien dat ze niet op een florijn keken bij de aanschaf van ultramarijn. Maar het moest natuurlijk niet te dol worden. Desnoods kochten ze eerst zelf het pigmentpoeder in en verstrekten dit vervolgens mondjesmaat aan hun schilders. Zo konden ze nauwgezet toezicht houden op het gebruik.

De introductie van ultramarijn in het westen viel tijdens de renaissance samen met een groeiende verering van de Maagd Maria. Vanaf 1400 beeldden steeds meer kunstenaars Maria af met een blauwe mantel als

a material sign of their esteem and her divinity. Giovanni Battista Salvi da Sassoferrato’s The Virgin at Prayer (1640 – 50) seems as much a tribute to ultramarine in all its intensely midnight beauty, as to Mary. While she sits, head modestly bent so her eyes find the floor, it is the thick, creamy folds of her blue cloak that capture the viewer’s gaze.**

sassoferrato - ultramarijn

Giovanni Battista Salvi da Sassoferrato (1609 -1685)
De maagd in gebed (1640 – 1650)
Olieverf op doek (73 x 58 cm)
National Gallery, Londen

Het probleem met blauw

Blauw was tot het eind van de achttiende eeuw een problematische kleur. Schilders hadden een beperkte keuze: als alternatief voor het peperdure ultramarijn was er indigo, maar dit was veel minder betrouwbaar en bovendien niet helder. Rond 1750 was er Pruisisch blauw bijgekomen, maar deze kleur bleek niet voldoende lichtecht en neigde naar groen. Menging met rood gaf geen zuiver violet.

Aan het begin van de negentiende eeuw verscheen het stabiele en heldere kobaltblauw. Nadeel was echter dat deze kleur ook naar groen zweemt en evenmin goedkoop was. Waar schilders op zaten te wachten was een kleur die leek op ultramarijn, maar minder duur.

Nu had de Duitse schrijver, wetenschapper en natuuronderzoeker Goethe ontdekt dat zich spontaan een op ultramarijn lijkende blauwe stof vormde in kalkovens bij Palermo. Later werden deze blauwe afzettingen ook waargenomen in de glasfabriek van Saint Gobain. Dit was een reden voor de Société pour l’Encouragement d’Industrie om in 1824 een prijsvraag uit te schrijven voor de ontwikkeling van synthetisch ultramarijn.
In 1826 ging de Franse chemicus Jean Baptiste Guimet met dit bedrag aan de haal en komt de productie van een intens synthetisch blauw dat bovendien bijzonder lichtecht was (en nog eens 2.500 x goedkoper dan de Afghaanse variant!) op gang.

In ‘De korte geschiedenis van een kleur’ heb ik, aan de hand van het schilderij ‘Les Parapluies’ van Renoir, geschreven over de geschiedenis van dit synthetische ultramarijn.

Renoir Les Parapluies

Pierre-August Renoir (1841 – 1919)
Les Parapluies (1880 – 1885)
Olieverf op doek (180 x 115 cm)
National Gallery, Londen

Ik zal u niet lastig vallen met de chemische samenstelling van de nieuwe kleur. Feit is dat vanaf het midden van de negentiende eeuw de ontwikkeling van nieuwe, heldere en bijzonder lichtechte synthetische kleuren een enorme vlucht nam. Dit resulteerde in een schilderkunst die haar gelijke in kleurrijkheid niet kende. We hebben er onder andere de revolutie van het impressionisme (en later het expressionisme) aan te danken.

International Klein Blue

Hiermee is het verhaal over ultramarijn nog niet helemaal verteld. Want met de ontwikkeling van synthetische kleurstoffen ontstond een geïndustrialiseerde productie van verf. Bovendien was dit de tijd van de  opkomst van fotografie en film.
De oorspronkelijke ‘raison d’être’ van de schilderkunst, een interpretatie geven van de werkelijkheid, raakte daardoor steeds verder op de achtergrond. Dit veranderde de focus van de schilderkunst. Kleur, textuur, materiaal, de verf zelf; kortom alles kon nu een aanleiding zijn om een kunstwerk te maken.

De Franse kunstenaar Yves Klein (1928 – 1962) staat bekend om zijn grote monochroom blauwe werken, waarvoor hij een ultramarijn blauwe kleurstof gebruikte. Voor Klein was de beeldende gevoeligheid van het blauw zo intens dat hij het over de wereld wilde verspreiden. Vanaf dat moment spreken we van de blauwe revolutie. Hij ondernam tal van projecten in publieke ruimtes. Yves Klein patenteerde zijn ultramarijnpigment internationaal als International Klein Blue ofwel IKB.

YvesKlein.Schwammrelief

Een voorbeeld van zijn monochrome ultramarijn blauwe werk is te vinden in het muziektheater in het Duitse Gelsenkirchen. Onnodig te vermelden, dat dit werk alleen mogelijk was dankzij de ‘uitvinding’ van het synthetische ultramarijn. Die kwam natuurlijk allang niet meer van ‘ultra mare’, maar ‘gewoon’ – met emmers tegelijk – uit de fabriek.

Victoria Finlay – Color / Random House – New York (2002)
** Kassia St Clair – The secret lives of colour / John Murray – London (2016)

Meer kleurverhalen:

Dit bericht werd geplaatst in beeldende kunst, geschiedenis, kleur, kleurverhaal en getagged met , , , , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

6 reacties op KLEURVERHALEN: BLAUW VAN OVERZEE

  1. Pingback: WATERLICHT | BEELDTAAL

  2. Pingback: KLEURVERHALEN: DE GIFTIGE KANT VAN GROEN | BEELDTAAL

  3. Pingback: SCHILDERIJ vd MAAND 18/12 | BEELDTAAL

  4. Pingback: KLEURVERHALEN: LUIZENBLOED, KONINGEN, KARDINALEN EN…ROZE KOEKEN | BEELDTAAL

  5. Pingback: KLEURVERHALEN: PRACHTROOD MET ZWAVEL EN KWIK | BEELDTAAL

  6. Pingback: KLEURVERHALEN: HET PURPER VAN DE KEIZERS | BEELDTAAL

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s