SUBTIELE LICHAAMSTAAL OF HET CLEVER HANS EFFECT

Kunnen dieren tellen?
Volgens de Franse filosoof René (‘Ik denk dus ik ben’) Descartes (1596 – 1650) niet. In zijn visie waren dieren gewoon stomme automaten. Ze kenden geen emoties of bewustzijn. Bovendien gingen ze in tegenstelling tot de mens dood zonder vooruitzicht op een hiernamaals of wat dan ook. Vandaar dat ze als ‘zielloos’ beschouwd werden.

Inmiddels weten we wel beter.
Dieren (in ieder geval zoogdieren, vogels, en misschien een aantal reptielachtigen) hebben wel degelijk gevoelens, een bewustzijn en ze maken ook nog eens plannen. Dat betekent dat ze dus in staat zijn vooruit te kijken. Misschien doen ze dat niet op de manier zoals wij – als talige wezens. Maar ook zonder taal (en mét beeld) kom je al een heel eind.

Taal als basis van het denken?

Het is overigens een interessante (en vooral filosofische) vraag in hoeverre taal aan de basis ligt van ons denken, voelen en handelen. Wie bij een stoplicht komt, kijkt welk licht brandt en stemt daar zijn gedrag op af. Als je als voetganger of fietser op het signaal ‘groen’ oversteekt, terwijl er een auto met hoge snelheid aankomt, denk je niet eerst :

Ohjeetjedaarkomteenautoaanmethogesnelheiddiegaatvastdoorroodrijdenduslaatik tochmaarevenwachtenbovendienisheteenItaliaansesportautometeenrodekleurdus datkanbetekenendatdebestuurdersowiesoaleenstukagressieverenasocialerisdande gemiddeldeautorijder.

Nee, je trekt – als je al halverwege bent – een sprint, of wacht op het trottoir, al dan niet woedend over zoveel hufterig gedrag,  hoe dit verder gaat.
Daar komt geen monologue intérieur aan te pas.

Kluger Hans

kluger hans

Dieren communiceren. Dat kunnen ze heel goed zonder taal. Gewoon door op elkaars gedrag en lichaamshouding te letten. Non-verbale communicatie noemen we dit. Mensen maken daar ook gebruik van. Op deze site staat een beknopte populairwetenschappelijke kort-door-de-bocht-handleiding. De Amerikaanse psycholoog Paul Ekman heeft van dit onderwerp zo’n beetje zijn levenswerk gemaakt. Ik schreef eerder over hem.

Maar goed. Ik begon met de vraag of dieren kunnen tellen en deze vraag brengt mij bij het geval van ‘Kluger Hans’. Dit was een paard waarvan in het begin van de 20e eeuw beweerd werd dat het kon rekenen en ook nog andere (onpaardse) vaardigheden had aangeleerd. Het dier was eigendom van Wilhelm von Osten, een academisch opgeleide wiskundeleraar van zeer goede komaf (zijn vader was baron). Zijn paard Hans leefde van 1885 tot 1916. Dit paard zou hij niet als koetspaard inzetten, maar louter als een onderzoeksdier voor zijn autodidactische dierenpsychologieproeven op de binnenhof van zijn woonplaats. Die proeven gingen als volgt: Von Osten liet het paard getallen zien en vroeg Hans om het nummer met zijn voet te tikken op de grond. Of hij vroeg: ‘Hoeveel is vijf plus zes, Hans?’ Waarna Hans elf tikken gaf.
Hans viel op want hij leek te kunnen rekenen, lezen en zelfs kunstwerken te herkennen. In 1902 publiceert Von Osten in een toonaangevend militair tijdschrift het kunnen van Hans.

Communicatie en lichaamstaal

Omdat er geen bewijzen van bedrog waren, ging een groep wetenschappers onder leiding van de psycholoog Carl Stumpf het gedrag van Hans nauwgezet bestuderen. Stumpf’s student en medewerker Oskar Pfungst nam dit onderzoek voor zijn rekening. Pfungst stelde vast dat Kluger Hans inderdaad kon rekenen ook als Von Osten niet aanwezig was. Ook als Pfungst alleen was met Kluger Hans, deed deze de meeste opgaven foutloos.

Maar er bleek ook iets anders aan de hand. Pfungst liet het paard bijvoorbeeld getallen zien en vroeg Hans om het nummer te tikken. Als Pfungst de getallen zelf kon zien, dan was Kluger Hans vrijwel altijd correct (98%), maar als Pfungst de getallen niet kon zien of hij stond ver weg van Hans, dan was het antoord meestal verkeerd (8%).
Uit deze en soortgelijke experimenten concludeerde Pfungst dat Hans gebruik maakte van onbewuste hints van zijn eigenaar en mensen uit het publiek. Het was bijvoorbeeld zo, dat een kleine knik met het hoofd (om naar de voeten van het paard te kijken) werd uitgevoerd als het paard moest beginnen te tikken, en het hoofd weer omhoog ging als het benodigde aantal bereikt werd.

CleverHans

Met andere woorden: Hans rekende niet echt, maar bleek op subtiele lichaamssignalen van zijn baas te reageren. Stelde Von Osten dus de vraag ‘Hoeveel is vijf plus zes, Hans?’ dan was een klein zuchtje van Von Osten bij de elfde tik genoeg om het paard ermee op te laten houden. Hans kon dus niet rekenen, maar wel heel goed de lichaamstaal van de mensen om hem heen interpreteren. Sindsdien noemen we dit in de wetenschap het Clever Hans Effect.
Die gevoeligheid voor nonverbale communicatie is niet geheel toevallig overigens: paarden communiceren onderling ook met kleine, voor ons vaak bijna onzichtbare signalen.

Kunnen dieren nu tellen of niet?

Kom op Beeldtaalblog, je lijkt wel een politicus.
Geef nou eens een duidelijk antwoord!
Bij dezen: In 2002 verscheen een artikel in Trouw naar aanleiding van een publicatie in het vakblad Science over onderzoek bij makaken:

Zij ontdekten dat de dieren in hun hersenschors neuronen hebben die gevoelig zijn voor een bepaald getal. Zo gaan bij het zien van een verzameling van drie voorwerpen specifieke ‘3-neuronen’ vuren, terwijl bij ‘5’ weer andere zenuwcellen in actie komen.
De apen leerden eerst het aantal stippen vergelijken op twee opeenvolgende beelden op een monitor. Als dat aantal – variërend van 1 tot 5 – op beide beelden overeenkwam, moesten ze op een knop drukken. Er zal een lekkernijtje tegenover hebben gestaan, want na enige oefening scoorden de dieren tussen de 70 en 100 procent goed (…)Daarna werd hun hersenschors aangeprikt met elektroden, op de plaats waar neurologen al langer getaldetectoren vermoeden. En inderdaad bleek een derde van de neuronen ter plekke getalgevoelig, waarbij elk individueel neuron een voorkeur toonde voor een specifiek aantal. Het ‘4-neuron’ bijvoorbeeld vuurde bij het zien van vier stippen maximaal, terwijl het bij de direct omliggende aantallen (drie en vijf) nog lichtjes reageerde, maar bij twee of zes stippen helemaal niet meer.

Dat is dus wel iets heel anders dan het verhaal van Kluger Hans. Hoewel zijn geval weer een ander interessant weetje aan het licht bracht: de subtiele invloed van lichaamstaal in de communicatie tussen mens en dier.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in ecologie, geschiedenis, lichaamstaal, onderzoek, psychologie, taal en getagged met , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s