KLEURVERHALEN: SCHIET- OF SCHIJTGEEL

stil-de-grain-yellow

Wie ‘Gezicht op Delft’ van Vermeer in het Mauritshuis ziet, kan niet anders dan vol bewondering de blik laten dwalen over de rode daken, schoorstenen, de kerktorens in de verte; een heerlijk spel van zon en schaduw onder een Hollandse wolkenlucht.
Maar er is een vraag die onwillekeurig opkomt: waarom zijn die bomen toch zo blauw? Dat was vast geen opzet, want Vermeer was een eersteklas waarnemer en een schilder met een reusachtig oog voor detail. En kleurenblind was hij zeker niet.

Gezicht op Delft BTB

Johannes Vermeer (1632 – 1675)
Gezicht op Delft (1660 – 1661)
Olieverf op doek (116 x 96 cm)
Mauritshuis, Den Haag

Maar helaas, hij gebruikte (net als veel tijdgenoten trouwens) een kleurstof die de tand des tijds niet doorstond. In het Frans luistert deze kleur nog naar de alleszins respectabele naam ‘stil de grain’, maar in het Nederlands klinkt het al snel wat minder deftig als ‘schietgeel’, of – nog erger – schijtgeel.

Gele lak

Diverse soorten kruisbessen vormden de basisingrediënten voor de kleur. Het gekookte bessensap liet men indrogen waarna het vermengd werd met een bindmiddel om verf te maken. Vermengd met olie ontstond aldus een transparante gele lak. En in dat laatste school de aantrekkingskracht van de kleur.

Groen was voor de meesters uit de Gouden Eeuw een lastige kleur. Pigmenten waren vaak te zacht of juist te fel. Om de juiste nuance te vinden zochten zij naar mengingen van blauw en geel. Nu was schiet- of schijtgeel te weinig kleurkrachtig om in een directe menging een interessant groen op te leveren, maar de transparantie maakte glaceren (transparante lagen over een gekleurde ondergrond schilderen) een aantrekkelijk alternatief.

De werkwijze van Vermeer zal ongeveer als volgt geweest zijn: hij schilderde een onderlaag in blauwe tinten en daarover bracht hij meerdere lagen geel aan. Blauw en geel vormden samen een helder groen en dat was dat. Helaas verschoot het geel (vandaar wellicht de naam ‘schietgeel’) onder invloed van licht en wat eens een mooie groene boom was, veranderde geleidelijk in een blauwe.
In onderstaand fragment is dit nog duidelijker te zien.

vermeer detail

Etymologie

Met ‘verschieten’ hebben we de naam al voor een deel verklaard, maar hoe zit het met dat ‘schijtgeel’? Eén verklaring luidt dat in de zestiende eeuw werd in het Nederlands in veel woorden de oorspronkelijke “ie” in de tweeklank “ij” veranderde. Zo kan ‘schietgeel’ in ‘schijtgeel’ zijn veranderd. Deze hypothese wordt ondersteund door het feit dat er ook een ‘schijtgroen’ en een ‘schijtbruin’ bestond als termen voor de andere verschietende bessenkleuren.

Een andere (of aanvullende) verklaring kan zijn dat de onrijpe bessen waar de kleurstof uit werd gewonnen (Rhamnus cathartica) een sterk laxerende werking heeft. De soortaanduiding cathartica (van catharsis = opluchting of zuivering)  verwijst ook naar de “ontlastende” werking van de bes.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in beeldende kunst, kleur, kleurverhaal, taal, waarneming en getagged met , , , , . Maak dit favoriet permalink.

2 reacties op KLEURVERHALEN: SCHIET- OF SCHIJTGEEL

  1. Pingback: KLEURVERHALEN: MUMMIEBRUIN | BEELDTAAL

  2. Pingback: KLEURVERHALEN: GOUD | BEELDTAAL

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s