HET HEMELSE BLAUW

The power of profound meaning is found in blue…Blue is the typical heavenly color. The ultimate feeling it creates is one of rest. When it sinks almost to black, it echoes a grief that is hardly human.

Aldus de schilder Wassili Kandinsky (1866 – 1944).
Het citaat staat in het boek van Philip Ball uit 2001: Bright Earth – Art and the Invention of Color (University of Chicago Press / Chicago). Ball beschrijft hierin de ontstaansgeschiedenis van kleuren en het gebruik in de schilderkunst door de eeuwen heen. Ook laat hij zien hoe de ontdekking van nieuwe kleuren van invloed was op de schilderkunst en de expressiemogelijkheden van kunstenaars.

Wij zijn gewend aan een ruime keuze aan kleuren. Zoek je een blauw? Je loopt een zaak met kunstenaarsbenodigdheden binnen en het duizelt je. Je kunt kiezen uit acht tinten  en in het duurdere segment zelfs uit vijftien! Het probleem is eerder de overdaad dan de beperking. Maar juist dat laatste was door de eeuwen heen het geval.

Van ‘over zee’

Kijk maar naar blauw: tot in de achttiende eeuw was het aanbod aan tinten uiterst beperkt. Bovendien waren sommige peperduur. Ook de betrouwbaarheid van kleurstoffen liet nogal te wensen over. Wilde je als schilder een helder en lichtecht blauw, dan was je aangewezen op ultramarijn. Deze kleur was afkomstig van  een ondoorzichtige halfedelsteen met een intense azuurblauwe kleur, lapis lazuli genaamd. Het werd gewonnen in mijnen in Afghanistan en bereikte Europa van ‘over zee’, wat de naam ultramarijn verklaart. Niet alleen moest het van ver komen; om er ook nog eens een hemelse kleur van te maken, waren veel arbeidsintensieve bewerkingen nodig.

Dit alles maakte dat het pigment kostbaar was. Daarom gebruikten schilders het spaarzaam en alleen als de allerhoogste kwaliteit nodig was. Vooral voor de mantel van Maria was ultramarijn de kleur bij uitstek. Daarmee symboliseert het haar status als Koningin van de Hemel. Bovendien benadrukte het gebruik van de kleur het de gulheid van de schenkers.
Menging met andere kleuren was regelrechte heiligschennis.
Kunstenaars gebruikten vaak het goedkopere azuriet als onderschildering. Toen in de zestiende en zeventiende eeuw azuriet minder beschikbaar kwam, steeg de prijs van ultramarijn nog verder en werd het zelfs duurder dan goud.

Een alternatief voor ultramarijn was er nauwelijks. Azuriet miste de kracht en helderheid en was te groen. Indigo was een natuurlijk pigment afkomstig uit verschillende soorten planten. Het kon ook tippen aan de helderheid van ultramarijn. Het is donkerder en neigt, net als azuriet, naar groen. Het mengt daardoor slecht met rood om violet te krijgen. Tegenwoordig is indigo vooral van belang als de kleurstof waarmee spijkerbroeken geverfd worden.

Kruisafname

Een mooi voorbeeld van het gebruik van ultramarijn zien we in het schilderij van Rogier van der Weyden. Maria draagt een helder blauwe mantel van ultramarijn. Zij bezwijkt onder de heftige emotie als het lichaam van haar zoon van het kruis gehaald wordt. Links van haar staat de apostel Johannes, traditioneel geschilderd in rood en zonder baard (hij was immers de jongste apostel). In het Johannes evangelie staat hoe Jezus vlak voor zijn overlijden zijn moeder Maria aan hem toevertrouwt.

Rechts staat Maria Magdalena, handenwringend met de blik naar beneden gericht op de voeten van Christus. Zij draagt een jurk die waarschijnlijk geschilderd is met indigo, wat meteen het verschil laat zien tussen beide blauwen.

Rogier van der Weyden

Rogier van der Weyden (1388 – 1464)
Kruisafneming  (tussen 1435 en 1438)
Olieverf op paneel (220 x 262 cm)
Prado, Madrid

Die waardering in de late middeleeuwen staat in schril contrast met hoe de Romeinen tegen blauw aankeken: voor hen was het de kleur van de barbaren. Sommige barbaarse stammen smeerden zich voor de strijd in met een blauwe kleurstof (indigo) om hun vijanden schrik aan te jagen.

Een Romein van enig aanzien kleedde zich daarom niet in blauw. Violet of purper, dat waren de kleuren van de hogere stand. Nero bepaalde zelfs op straffe des doods dat alleen de keizer, senatoren en priesters de Tyrische kleur (zo genoemd naar de plaats in het tegenwoordige Libanon waar de kleurstof werd gewonnen) mochten dragen.

Lievelingskleur bij uitstek

Tegenwoordig geldt blauw in de westerse wereld als de  lievelingskleur bij uitstek. Ook bij het bedrijfsleven staat het symbool voor  degelijkheid, (technische) betrouwbaarheid en kwaliteit. Om dit uit te stralen gebruiken veel bedrijven blauw in hun logo en andere communicatieve uitingen.

In de beeldende kunst is blauw de mantel van Maria ontstegen.
Henri Matisse schilderde in het begin van de jaren vijftig van de vorige eeuw een serie blauwe naakten.

Matisse Blauw Naakt 1952

Enkele jaren later zou Yves Klein nog een stapje verder gaan door modellen, die hij insmeerde met blauwe verf (synthetisch ultramarijn, maar door Klein omgedoopt tot International Klein Blue – IKB), als levend penseel te gebruiken op grote doeken.

Klein IKB

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in beeldende kunst, boekbespreking, expressie, geschiedenis, kleur en getagged met , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s