SCHILDERIJ vd MAAND 17/10

Onder de titel ‘Schilderij van de Maand‘ zet BEELDTAALBLOG maandelijks een schilderij in de etalage om daarmee een virtuele galerie samen te stellen. Het gaat daarbij soms om schilderijen die onder de radar van de ‘grote’ kunstgeschiedenis zijn gebleven; minder bekende meesterwerken die de moeite van het bekijken echter meer dan waard zijn.

‘De slag van San Romano’ van de Italiaanse schilder Paolo Ucello (1397 – 1475) vond ik, toen ik het de eerste keer in het Louvre zag, niet bijzonder. Het was pas later dat ik me realiseerde hoe bijzonder en opvallend – in zekere zin zelfs ‘modern’ – dit werk eigenlijk was.

Paolo Uccello 01

Paolo Ucello (1397-1475)
De slag om San Romano (de tegenaanval van Micheletto da Cotignola) (1435 – 1440)
Ei tempera, walnotenolie en lijnzaadolie op populierenhout (182 x 317 cm)
Musee du Louvre, Parijs

Middeleeuwen of vroege Renaissance?

Het valt helaas niet mee een afbeelding te vinden die recht doet aan het werk.
Dat komt voor een deel door het formaat. Dit schilderij meet maar liefst 317 x 182 cm. Wat er dus op internet uitziet als een leuk plaatje, is in werkelijkheid een indrukwekkend paneel. Maar dat is het niet alleen. Het fascinerende van het schilderij is dat het zoveel verschillende indrukken tegelijk maakt.

Het lijkt, oppervlakkig beschouwd, zelfs een beetje een wandtapijt. Ucello lijkt met één been nog in de middeleeuwen te staan. Dat zien we ook in het gebruik van zilver en goud in de weergave van de geharnaste ridders, de schilden en het tuig van de paarden. Het goud heeft zijn glans behouden, maar de zilververf is in de loop van de tijd geoxideerd en ziet er daardoor een beetje groezelig uit.

Paolo Uccello 02

Ucello was een schilder van de vroege Renaissance. Bovendien geldt hij als één van de pioniers van het perspectief. Dat is te zien in zijn weergave van de paarden, die hij vanuit allerlei standpunten toont. In die weergave van de paarden is hij tegelijk realistisch en gestileerd. De houdingen lijken allemaal wel te kloppen, maar de paarden ogen zelf een beetje als, tja, houten paarden op een draaimolen…

Beweging

Het schilderij bruist van de beweging. Never a dull moment.
De paarden van de ruiters links lijken nauwelijks in bedwang te houden. Onstuimig springen zij naar voren, klaar voor de strijd. In het centrum staat, heel dominant een opvallende verschijning. Het is de enige die geen helm draagt, wel een gigantische hoed, en dus niet anoniem is. Hij wekt de indruk de aanvoerder te zijn. Zijn zwarte paard steigert ongedurig. Hij heft zijn zwaard ten teken dat de aanval kan beginnen.

De ruiters rechts van hem maken zich op om te volgen. Hoewel we de gezichten niet kunnen zien, kruisen onze blikken elkaar wel. Sommige kijken ons door de opening van de helm aan met een onbestemde, maar uiterst geconcentreerde blik.

De beweging en onrust voorafgaand aan de strijd die spoedig zal volgen, wordt versterkt door de waaier van lansen die naar links wijzen. Het zijn al deze indrukken, het realisme in combinatie met de stilering die het werk fascinerend maken. Je kunt je laten meeslepen door het totaalbeeld en de beweging, die door alle geledingen van de ruiters en het voetvolk op het paneel zwiept. Maar je kunt je ook verliezen in tal van details en ornamenten; het goud en zilver; de rode en zwarte sjerpen, vlaggen, schilden en lansen.
Er is eigenlijk geen vierkante centimeter waarop niet iets gaande is.

Drieluik

En daar kom ik bij de magie van dit werk. Het toont een realistisch tafereel, maar het is tegelijk net niet écht. Het laat overal zien dat het een schilderij is, een voorstelling van iets. De personages zouden toneelspelers kunnen zij. De achtergrond een decor en het geheel een toneelstuk.

Zijn we getuige van een voorstelling, een uitvoering van een ballet met kermispaarden? Lijkt de ruimte daarom zo afgesloten en het licht zo onnatuurlijk? En waar zijn de slagschaduwen van de paarden? Het hier getoonde paneel maakte deel uit van een drieluik, waarvan de verschillende delen momenteel verspreid zijn over drie verschillende collecties: de National Gallery in Londen; het Uffizi in Florence en het Louvre in Parijs.
De twee resterende panelen laat ik hieronder zien.

Paolo Uccello 04

Paolo Uccello 05

San Romano

De slag om San Romano vond plaats in 1432. De strijd ging tussen de rivaliserende stadstaten Florence en Sienna. De inzet was uiteraard politieke, religieuze en economische macht over het midden van het Italiaanse schiereiland. De strijd duurde ongeveer zeven uur, waarbij ongeveer 4000 paarden en 2000 man cavalerie werden ingezet door de Florentijnen die beschouwd werden als de overwinnaars. Het plaatsje San Romano dat zijn faam dankt aan de slag, ligt in de provincie Lucca (regio Toscane) en telt momenteel ongeveer 1500 inwoners.

Reconstructie

Het drieluik is destijds gemaakt in opdracht van Cosimo de’ Medici.
Cosimo was in zijn tijd één van de meest invloedrijke personen in Florence en een groot mecenas van de kunsten. Zoals te zien is, vinden alle handelingen plaats in wat lijkt op een afgesloten ruimte. We zien nergens een horizon of een lucht. Dat zorgt ervoor dat alle nadruk valt op de handelingen in het werk. Toch is dit waarschijnlijk niet de staat waarin de panelen uit het atelier van Ucello zijn gekomen.
Naar verluidt heeft de kleinzoon van Cosimo, Lorenzo de’ Medici (ook wel Il Magnifico genaamd) de bovenkant van de panelen afgezaagd (of waarschijnlijker: af laten zagen) om ze beter passend te maken voor de muren van zijn slaapkamer, waar ze opgehangen werden.
Er is een reconstructie gemaakt van hoe de panelen er in originele staat uitgezien zouden kunnen hebben.

battle_of_san_romano__diy_tiff_photo_

Het is opmerkelijk dat hierdoor de sfeer van het paneel volledig verandert.
De nadruk op de chaos en het drama dat zich afspeelt op het strijdveld in de afgesloten ruimte komt veel intenser over op het geamputeerde paneel, dan op de reconstructie.
De blauwe lucht geeft ruimte aan de voorstelling. Het slagveld raakt daardoor ingebed in een totaalvoorstelling.

De landelijke rust wordt even wreed verstoord, maar straks, zo lijkt de blauwe lucht te beloven, als alles om een uur of zeven voorbij is, de rommel opgeruimd, de lijken geborgen en de gewonden afgevoerd, dan kunnen we weer genieten van het landschap en nemen we een heerlijk glas wijn onder een stralende avondzon …

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in beeldende kunst, diepte, geschiedenis, licht, ruimte, schilderij vd maand en getagged met , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Een reactie op SCHILDERIJ vd MAAND 17/10

  1. Nico Hart zegt:

    Dag Willem, weer een mooie beschrijving van een schilderij dat en schilder die ik niet kende. Groeten, Nico

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s