WONDERLIJK SAMENSMELTEN VAN ZINTUIGEN

Ziet u de kiki en de bouba?

kiki - bouba

Mallotige vragen, denkt u wellicht. Misschien dat u daar wat milder over gaat denken als ik vermeld dat het gaat om de samenhang tussen klank en vorm.
‘Kiki’ klinkt scherp; ‘bouba’ zacht en rond.

Als ik nu de vraag herhaal: ziet u hierboven de kiki en de bouba?
Ziet u dan rechts de kiki en links de zachte, rondborstige bouba? De zachte golvende lijnen van de één imiteren het geluid ‘boeba’ en onze lippen versterken dit effect door de zachte ronding en ontspanning als we het golvende boeoe-baaaa uitspreken.
Kii-kii lijkt eerder de scherpe kromming van de tong en het harde, scherpe k-geluid te representeren.
Het lijkt er dus op dat we bij het benoemen van objecten of handelingen soms de vorm of de eigenschappen van dat object laten doorklinken.
Zelf vind ik het woord ‘plakken’ een mooi voorbeeld.
Plllllllllllllakken: alsof de klank vastzit aan tong en verhemelte en zich slechts moeizaam losmaakt. Vergelijk dat eens met ‘knippen’: we horen en zien in gedachten de schaar in een flits (ook zo’n woord) zijn werk doen.

Cijfers

Heeft u ook het gevoel dat het cijfer 7 anders is dan 8?
Natuurlijk, het is een ander getal, maar ik bedoel anders ‘anders’. Afgezien van het feit dat de 8 rond is en de 7 scherp, roept 7 bij mij ook heel andere associaties op. Het is bijvoorbeeld niet deelbaar door een ander heel getal, want oneven.
Even getallen hebben voor mijn gevoel een evenwichtiger karakter.
Ik vind 7 en 5 onevenwichtige cijfers. En dan de 7 weer meer dan de 5, omdat 5 precies in het midden tussen 0 en 10 staat. De 7 staat een beetje verloren op de flank tussen twee deelbare getallen. Bij de 9 heb ik dat gevoel weer niet, omdat dat het resultaat is van drie keer drie en op de één of andere manier brengt dat een verrassende symmetrie.
En de 3? Die is natuurlijk, hoewel ook niet deelbaar, wel heilig.

Synesthesie

Misschien verslijt u mij nu voor niet helemaal goed snik.
Nou, wacht maar: het kan nog gekker.
Sommige mensen zien de 7 standaard in een andere kleur dan de 8. Voor hen is een cijfer direct verbonden met een bepaalde kleur. Altijd dezelfde kleur. En het is niet zo dat ze zich die kleur op de één of andere manier voorstellen, maar ze zien hem écht!
We noemen dit opmerkelijke verschijnsel synesthesie.
Deze term komt van het Griekse syn (samen) en aisthesis (waarnemen).

Het is niet ongewoon dat zintuiglijke waarnemingen elkaar beïnvloeden: een muziekstuk kan een ontroering oproepen, een geur een herinnering en we koppelen een stemming of emotie soms aan een kleur (we lopen een blauwtje of horen a ‘blue’ note). Maar dit vermogen is bij synesthesie dusdanig sterk dat mensen die daar gevoelig voor zijn kleuren proeven of geluiden zien.

Wat ik met de voorbeelden van ‘kiki’ en ‘bouba’ en de 7 en de 8 duidelijk wilde maken, is dat deze eigenschappen in meer of mindere mate bij velen van ons aanwezig. Maar daarmee zijn we nog niet allemaal hardcore synesthesisten.

Vormen van synesthesie

Eerst een beschrijving van het fenomeen: het openbaart zich in verschillende verschijningsvormen. De ene groep ziet getallen of letters in kleuren, maar er zijn ook mensen die een bepaalde emotie ervaren bij het voelen van stoffen. De stof van een spijkerbroek kan bij hen het gevoel van droefheid oproepen. De neuroloog Ramachandran* geeft het voorbeeld van iemand die subtiele gevoelsnuances waarneemt bij schuurpapier:

Schuurpapier met korrel 60 roept schuld op; met korrel 120 “het gevoel van een leugentje om bestwil te vertellen”.

Weer anderen hebben het vermogen bij een bepaalde klank een kleur te zien. Zo kan a-mineur klinken als violet. Het omgekeerde kan trouwens ook: de Finse componist Sibelius hoorde A-groot als hij iets blauws zag. Er zijn ook mensen die de verschillende weekdagen in een andere kleur zien, of bij wie gezichten juist kleuren oproepen.

De combinatie met kleur komt het meest voor, maar ook smaak- en reuksensaties zijn bekend; een musicus kreeg bijvoorbeeld bij bepaalde klankintervallen smaakgewaarwordingen. Bovendien blijkt uit onderzoek dat er sprake is van een genetische component. Er zijn families waarin het voorkomt. Van de Russisch-Amerikaanse schrijver Nabokov (bekend van de roman ‘Lolita’) is bekend dat hij zelf synesthesist was, maar dat gold ook voor zijn vrouw, zijn zoon en zijn moeder. En wie weet nog hoeveel voorouders.

Verband tussen cijfers en kleur

Ramachandran ontdekte dat het verband tussen cijfers en kleur (hij onderzocht overwegend deze groep synesthesisten) per proefpersoon verschilden. De verbanden lagen voor ieder individueel wel vast; eens een blauwe 5, altijd een blauwe 5, terwijl iemand anders altijd groen zag bij 5.

De kleurintensiteit kon wel verschillen. Een scherp afgedrukte 5 gaf een heldere kleur, een slordig krabbeltje een afgezwakte pasteltint. De kleuren traden niet op bij Romeinse cijfers. Daaruit valt te concluderen dat de kleur samenhangt met de specifieke vorm en niet het abstracte getal.

Als materiaal gebruikte Ramachandran en zijn team onder andere ‘pop-out’-tests. Hieronder zien we daarvan een voorbeeld. Deze test maakt het mogelijk om na te gaan of het effect echt berust op een perceptuele eigenschap.

synesthesie 1

Het bestaat uit een afbeelding met vijven en tweeën. Het verschil is voor de meeste van ons niet zo snel te zien, maar stelt u zich voor dat u – als hardcore synesthesist – de vijven in blauw ziet en de tweeën in rood.
Dan ziet het er zo uit:

synesthesie 2

Het mag duidelijk zijn dat de tweeën in de vorm van een driehoekje dan meteen in het oog springen. Iemand met synesthesie zal dat in één oogopslag zien. Ramachandran merkt over dit vermogen op, dat het

vermogen om op elkaar lijkende kenmerken te groeperen en apart te beschouwen, (…) misschien vooral (is) geëvolueerd om camouflage te kunnen doorzien en om verborgen voorwerpen in de buitenwereld te vinden.

‘Lekken’ van informatie?

Natuurlijk vroeg hij zich ook af waardoor het zou kunnen ontstaan. Om daar een antwoord op te vinden moeten we in de hersenen kijken en wel in een gebied dat fusiform gyrus heet. Dit speelt onder andere een rol bij gezichtsherkenning.
Hier vinden we ook een groep cellen die men aanduidt met de prozaïsche benaming V4. Dit gebied geeft informatie over kleuren door aan hogere kleurgebieden die zich bezighouden met de complexere vormen van kleurverwerking. Toevallig ligt in hetzelfde hersengebied ook een centrum dat numerieke berekeningen uitvoert. Numerieke berekeningen gaat in eerste instantie om het herkennen van de vormen van getallen.

Op onderstaande afbeelding zijn de twee gebieden in kaart gebracht. Achter ligt V4 (groen) en daarvoor (rood) het ‘getallencentrum’:

synesthesie 3

Zou het nu zo zijn dat er op de een of andere manier sprake is van ‘lekken’ van informatie van het ene deel naar het andere? Kan er sprake zijn van kruisverbindingen, of, wat misschien beter is, kruisactivatie? Misschien is er bij synesthesisten sprake van een groter aantal verbindingen tussen verschillende delen in de hersenen, waardoor er ook meer grensoverschrijdend verkeer mogelijk is.

Kunstenaarsbrein?

Zou dit dan ook een verklaring kunnen zijn voor het gegeven dat we synesthesie vaker zien bij kunstenaars? Daarmee steekt de discussie over de kip of het ei ineens weer de kop op. Want zijn zij kunstenaar, omdat ze een overdaad aan verbindingen hebben tussen verschillende centra in de hersenen en daardoor beter in staat zijn metaforen en abstracte symbolen te hanteren? Of is het omgekeerde het geval: zijn die verbindingen ontstaan doordat zij werken met metaforen en abstracte symbolen?

Er schuilt in de meesten van ons wel een rudimentaire synesthesist, maar dit blijft meestal aan de oppervlakte. Echte synesthesisten duiken aanzienlijk dieper en zien vreemdere vissen voorbij zwemmen.

*Ramachandran, V.S. (2010). 
  Zo werkt ons brein echt: Wat fouten in de hersenen ons leren. 
  Kosmos Uitgevers, Utrecht/Antwerpen

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in kleur, onderzoek, psychologie, waarneming en getagged met , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Een reactie op WONDERLIJK SAMENSMELTEN VAN ZINTUIGEN

  1. Pingback: Kleur, klank en beeld - Sargasso

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s