VINGERWIJZINGEN IN THEATRAAL LICHT

vingerwijzingen

Licht vormt een belangrijk, zeg maar gerust onontbeerlijk, element in de schilderkunst. Toch gingen schilders zich pas in de 16e eeuw, de periode die we barok noemen, zich intensief bezig gingen houden met de dramatische en expressieve kwaliteiten van licht.
De grote wegbereider was Carravagio.

Hij is niet voor niets de geschiedenis ingegaan als schilder van het clair-obscur, of chiaroscuro; het dramatische licht-donkercontrast, dat zijn figuren in theatrale lichtbundels laat opdoemen tegen een duistere achtergrond. Daarmee werd zijn naam synoniem met een school, namelijk die van het Caravaggisme.

1082px-Michelangelo_Caravaggio_040

Michelangelo Merisi da Carravagio (1571 – 1610)
De roeping van Matteüs (ca. 1600)
Olieverf op doek (322 x 340 cm)
Contarelli Chapel, San Luigi dei Francesi, Rome

‘De roeping van Matteüs’ uit 1660 mogen we met recht een klassiek voorbeeld noemen. We zien het donkere interieur van een kelder. Aan tafel zitten de belastinginner Levi (de latere apostel Matteüs) en vier van zijn assistenten de opbrengst van de dag te tellen. Rechts staan Christus (herkenbaar aan een halo rond zijn hoofd) en Petrus.

Opmerkelijk aan het schilderij is dat de bovenste helft van het doek vrijwel ‘leeg’ is. We zien een muur met een raam waarvan het glas waarschijnlijk jaren geleden voor het laatst in aanraking is geweest met een spons.
De onderste helft valt te verdelen in twee groepen: rechts de staande Christus en Petrus en links rond de tafel een aantal zittende figuren van wie er één Levi moet zijn. De laatste groep is, niet zonder symboliek, lager afgebeeld.
De scheidslijn tussen de twee groepen valt precies in het midden van het raam, waarin we – oh wonder – een kruis kunnen zien.

caravaggio 04

Christus wijst met zijn rechterhand. Die hand doet weer denken aan de vingerwijzing waarmee God Adam tot leven wekt in ‘De Schepping’ van Michelangelo in de Sixtijnse Kapel:

954px-Adam_na_restauratie

Algemeen wordt aangenomen dat de man met de baard en de barokke kleding Levi is, die daarna als de apostel Matteüs door het leven zal gaan. Je ziet hem als het ware zeggen: ‘Wie? Ik?’

caravaggio 05

Maar onlangs gebruikte ik dit schilderij tijdens een cursus over beeldtaal als voorbeeld om te laten zien hoe makers door beeldmanipulatie toeschouwers op een bepaalde manier naar hun werk laten kijken.
Tijdens mijn verhaal realiseerde ik me ineens dat er ook sprake kan zijn van een vingerwijzing in twee etappes. Daarbij fungeert de bebaarde man alleen maar als een tussenstop die doorverwijst naar de figuur uiterst links en hem de vraag ontlokt: ‘Wie? Hij?’

caravaggio 06

Is die interpretatie steekhoudender?
Feit is dat dit het zowel het fysieke als geestelijke contrast groter en dus indrukwekkender maakt. De bekering van de volkomen in het geld verdiepte, voorover gebogen figuur is dan dramaturgisch veel overtuigender staaltje van Christus.
Wordt Levi immers niet omschreven als een hebzuchtige, zelfs geldgeile en niets en niemand ontziende tollenaar annex belastinginner? Bovendien waren tollenaars alom gehaat, zeker door de Joden, die meer nog dan enig ander volk het Romeinse juk met tegenzin droegen en iedere aanraking met andere volken verachtten. Een tollenaar gold als ‘onrein’, omdat hij in dienst was van de heidense machthebbers.

De vraag is dan op wie van de twee hij zijn blik laat rusten.
Dat is lastig na te gaan op een tweedimensionaal beeld, maar misschien biedt het schuin invallende lichtvlak een aanwijzing. Volgen we de parallelle lijn iets lager vanuit de ogen van Christus, via de in het verlengde liggende wijzende hand, dan komen we uit bij de figuur aan het eind van de tafel; Levi.

caravaggio 07

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in beeldende kunst, expressie, lichaamstaal, licht, vlakverdeling, waarneming en getagged met , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s