RAZZLE DAZZLE (KUNST VAN HET ZICHTBAAR ZIJN)

Wie zich camoufleert wil niet gezien worden.
Zo wil het ene dier liever niet opgegeten worden door het andere en probeert dat te voorkomen door bijvoorbeeld zo weinig mogelijk te bewegen en op te gaan in de omgeving. Ik heb daarover in een eerder blog geschreven.
Omgekeerd heeft de jager honger, dus zal proberen zo onopvallend mogelijk de prooi te benaderen en vervolgens geruisloos toe te slaan.
Dit resulteert in een voortdurende wedloop in overtreffende onzichtbaarheid.

Scharlaken broeken

In menselijke oorlogvoering speelt hetzelfde. We kennen allemaal de camouflagepakken en –schilderingen in uiteenlopende tinten groen. Wat we ons niet realiseren is dat deze vorm van camouflage nog maar relatief kort bestaat.
Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog trokken de Franse soldaten er namelijk met scharlaken broeken en blauwe jassen op uit tegen de binnenvallende Duitsers. Het waren uniformen die ze in de Frans-Duitse oorlog van 1870 ook droegen. Het verschil was echter dat de vuurkracht van machinegeweren en artillerie inmiddels enorm was toegenomen. In het Noord-Franse groen stak het contrastrijke rood scherp af zodat de Fransen in 1914 hun grootste verliezen leden.

scharlaken broek

bron: http://www.wereldoorlog1-locaties.nl/oorlogsmusea/uitrusting-franse-soldaat

De Franse kunstenaar Lucien-Victor Guirand de Scévola was één van de pioniers op het gebied van camouflage: hij was betrokken bij de ‘Section de Camouflage’ die in februari 1915 werd opgericht. Maar terwijl in Frankrijk de nadruk lag op wat wij nu de traditionele camouflage – onzichtbaarheid bevorderen – kunnen noemen, was men aan de andere kant van Het Kanaal bezig om iets totaal anders te doen met schepen.

In Engeland beschilderde men schepen namelijk niet om ze onzichtbaar te maken, maar om ze op te laten vallen. Ik zie enorme fronsen op voorhoofden van lezers  verschijnen en wenkbrauwen naar de bovenkant van de schedel kruipen.
Hier is enige uitleg op zijn plaats…

Razzle Dazzle

De schepen noemde men in eerste instantie ‘dazzle ships’, een benaming die al snel veranderde in razzle dazzle. ‘To dazzle’ betekent letterlijk ‘verblinden’ of ‘blind maken’. Een voorbeeld van een dazzle ship is de SS West Mahomet.

USS_West_Mahomet

De filosofie achter deze vorm van camouflage was dat er niets onzichtbaar te maken was aan een schip op volle zee. Je kon de vijand ook niet letterlijk verblinden, maar wel proberen door de omtrek van het schip als het ware in stukken te breken, de vorm van het schip dusdanig onsamenhangend te maken, dat het moeilijk – liefst natuurlijk onmogelijk – zou zijn om de grootte, snelheid en richting van het schip in te schatten.
De beschildering was er dan ook op gericht de indruk te wekken dat het ging om los van elkaar staande elementen in plaats van één geheel. Probeer dan maar eens, turend door de periscoop van je onderzeeboot, een torpedo te richten.

dazzle ship 2

Norman Wilkinson

Ook in Engeland was het een kunstenaar die deze vorm van camouflage ontwikkelde: Norman Wilkinson. Hij was schilder van zeegezichten, boten en ontwierp fraaie affiches waarop hij de toeristische trekpleisters van Groot Brittannië in een zo gunstig mogelijk daglicht zette.
Samen met een aantal andere kunstenaars, waaronder de vorticist Edward Wadsworth, ontwierp hij de beschilderingen die in verschillende havens in Engeland werden uitgevoerd. Op bovenstaande foto’s is goed te zien welke onverwachte en verrassende beelden dat opleverde.
Bij de effectiviteit van de dazzle beschilderingen zijn achteraf de nodige vraagtekens te plaatsen. Vandaar waarschijnlijk dat we ze na de Eerste Wereldoorlog niet meer terugzien. Ook de technologische ontwikkelingen zoals radar, maakten het principe al snel ouderwets.
Het leverde nog wel een aantal fraaie schilderijen van de hand van Wilkinson op:

wilkinson razzle dazzle ships at night

Norman Wilkinson (1878 – 1971)
Dazzled ships at night
© Imperial War Museums

Natuur als voorbeeld

Razzle dazzle ging niet ongemerkt voorbij aan het vasteland. Kunstenaars als Picasso claimden dat hij en zijn mede-kubisten er de basis voor gelegd hadden. Oppervlakkig gezien zou daar iets voor te zeggen zijn, maar de inspiratie voor razzle dazzle is ergens anders te vinden: in de natuur.
We vinden het bijvoorbeeld in de patronen op de vacht van zebra’s.

zebra

In tegenstelling tot wat we vaak denken, is de zwart-witte ‘camouflage’ van zebra’s uiterst geraffineerd. Niets lijkt namelijk opvallender dan een zebra. Het is alsof het dier zichzelf van kilometers ver al aanprijst: ‘zie mij’; ‘eet mij’.
Niets is echter minder waar.

Natuurlijk, een zebra alleen op de open vlakte van de savanne heeft een probleem. Maar hoe zit het met tien of twintig? Wie ziet nu waar de ene ophoudt en de andere begint? Welk lijf hoort bij welke kop?
Je kunt je de verwarring voorstellen als een leeuw probeert zich op één dier te focussen. Die ziet een groot, kolkend gestreept decor als een fragmentatiebom uiteenspatten als ieder dier een veilig heenkomen zoekt.

Misschien dat daarin de tekortkoming van de dazzle ships ligt? Een dazzle ship alleen, blijft een dazzle ship alleen. Het effect werkt vooral als er sprake is van een veelvoud dat voor verwarring kan zorgen.

Edward Wadsworth

Hierboven noemde ik al de schilder Edward Wadsworth (1889 – 1949). Hij was nauw betrokken bij de ontwikkeling van de dazzle ships. Hij gebruikte het onderwerp ook als bron van inspiratie voor zijn beeldende werk. Hij was een vertegenwoordiger van de Engelse stroming die bekend staat onder de naam vorticisme. Het voert te ver om hier nu dieper op in te gaan (hij komt zeker nog een keer in aanmerking om het ‘schilderij van de maand’ te leveren), maar één van zijn houtsneden (‘Dazzle ship in the drydocks’ uit 1918) wil ik de lezer niet onthouden. Al was het maar om aan te geven dat in de ideale wereld van de houtsnede de razzle dazzle wel degelijk een bijzonder probate vorm van camouflage is.

dazzle ship drydock

Edward Wadsworth (1889 – 1949)
Dazzle Ship in Dry Dock (1918)
Litho (12,7 x 21,6 cm)
The Bridgeman Art Library
Leeds Museums and Galleries
Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in beeldende kunst, camouflage, geschiedenis, kleur, visuele illusie, waarneming en getagged met , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

2 reacties op RAZZLE DAZZLE (KUNST VAN HET ZICHTBAAR ZIJN)

  1. Pingback: ROTTERDAMSE RAZZLE DAZZLE | BEELDTAAL

  2. Pingback: SCHILDERIJ vd MAAND 17/06 | BEELDTAAL

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s