KENNEN OF HERKENNEN?

Altijd al willen weten wat een koala is? Wikipedia heeft het antwoord: ‘De koala of buidelbeer (Phascolarctos cinereus) is een buideldier uit de familie koala’s.’ We zien een afbeelding van het diertje en een kaartje van diens leefgebied (het oosten van Australië). We komen ook nog te weten dat de koala aan het begin van de 20e eeuw door de jacht bijna was uitgeroeid.

koala

Bron: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Koala.jpg

Eind 18e eeuw was dat wel anders.
In 1788 legde de Eerste Vloot aan bij wat we tegenwoordig Sydney noemen. Aan boord bevonden zich 778 verbannen misdadigers en een aantal wetenschappers en illustratoren. De misdadigers gingen aan de dwangarbeid en de wetenschappers en illustratoren hadden de opdracht de Australische flora en fauna te beschrijven en in beeld te brengen.
Dat lijkt voor ervaren tekenaars een fluitje van een cent, maar dat viel lelijk tegen. Zij hadden namelijk geen beeldend kader om de vreemde dieren die zij zagen op doeltreffende wijze weer te geven.

Volgens Andrew Parker, auteur van ‘Seven Deadly Colours’ (2005 / The Free Press, Londen), interpreteerden zij kangoeroes als grote, rechtopstaande hazen met een ratachtige staart. ‘Koalas appear like squirrels without their tales. (…) The artists were under the influence of their native imagery, purposely in the case of the painters (to remind the homesick emigrants of Britain) and subconciously for the scientists. The scientists had fallen victim to a vault in the visual system (…) The images of Australia formed on their retinas were absent from the dictionary of their visual cortex, but rather than becoming new records, they were shoehorned into their closest entries. In this way something unfamiliar can become something familiar.

Waarmee ik maar wil zeggen, dat als we geconfronteerd worden met onbekende vormen en beelden, we deze proberen te herleiden tot wat vertrouwd en bekend is. In wezen willen we ze in categorieën en schema’s gieten die voldoen aan onze verwachtingen. We willen heel hardnekkig dingen herkennen en vergelijkingen kunnen maken.

De kunsthistoricus Ernst Gombrich omschrijft die categorieën en schema’s waar kunstenaars gebruik van maken als volgt: ‘The trained drawer acquires a mass of schemata by which he can produce a schema of an animal, a flower, or a house quickly upon paper. This serves as a support for the representation of his memory images and he gradually modifies the schema until it corresponds to that which he would express.

Potvissen getekend

Een bekend voorbeeld is de gravure van Hendrick Goltzius (1558-1617) van een aangespoelde potvis. Dat gebeurde in 1598 bij Katwijk aan Zee. Het bracht, net als nu, veel mensen op de been die dit monster wel met eigen ogen wilden zien. Het aantal mensen dat een potvis (dood of levend) heeft gezien is uiterst gering, dus erg vertrouwd met de vorm zijn we geen van allen.

goltzius

Goltzius was, net als de omstanders, ongetwijfeld onder de indruk van de grootte van de potvis en de lengte van de penis. Verder is een aangespoelde walvis een immense, maar ook tamelijk vormloze homp vlees. Hij tekende, zo mogen we aannemen, wat hij zag en wat hij ons laat zien geeft een indruk van een gestrande potvis. Althans, zo lijkt het, maar wat zien we daar aan de zijkant van het lijf, net achter de kop van het aangespoelde dier? Dat lijkt verdacht veel op een oor, een soort koeienoor, maar dan onbehaard.

Hebben potvissen oren?

Jazeker, maar geen uitwendige. Dat verstoort namelijk de stroomlijn.
Wat Goltzius aanzag voor een oor was in werkelijkheid een vin, maar waarschijnlijk liet hij zich vooral leiden door het voor de hand liggende schema van een hoofd, omdat dit tenminste houvast bood bij het tekenen van deze onbekende vorm.

Je kunt je voorstellen dat hij al schetsend de vin steeds verder naar de kop plaatste en toen hij in zijn atelier de schets voor de definitieve gravure maakte inmiddels zover was dat hij de vin daadwerkelijk voor een oor aanzag.

saenredam

In 1602 spoelde opnieuw een potvis aan, nu bij Beverwijk. Deze keer was het Jan Saenredam (1565-1607) die het dier ging tekenen. Saenredam liet zich, in tegenstelling tot zijn leermeester Goltzius, niet foppen door het schema van een hoofd.
Het is duidelijk dat hij inmiddels bekend was met het ‘potvis-schema.’

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in ecologie, geschiedenis, waarneming en getagged met , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s