ONVERWACHT BEZOEK TEN VOETEN UIT

Vorig jaar schreef ik over het schilderij ‘Onverwacht Bezoek’ van de Russische schilder Ilja Repin (1844 – 1930). Het schilderij toont het dramatische moment van terugkeer van een revolutionair uit de verbanning. Het is later door de Russische psycholoog Alfred L. Yarbus gebruikt om te illustreren hoe onze blik aan de hand van een bepaalde ‘zoekopdracht’ een afbeelding scant. Dat was dan ook het uiteindelijke onderwerp van mijn stuk.
Wie meer wil lezen kan hier terecht.

DE ONVERWACHTE BEZOEKER

Hoewel ik hetzelfde schilderij als uitgangspunt neem, is het verhaal deze keer een ander. Ik wil het namelijk hebben over de wijze waarop Repin psychologisch complexe en ingrijpende gebeurtenissen weet weer te geven op het beslissende moment en hoe hij daarvoor effectieve beeldtaal gebruikt.
We gaan met andere woorden goed naar het schilderij kijken.

repin_unexpected_visitors-2Ilja Repin (1844 – 1930)
Onverwacht Bezoek (1884 – 1888)
Olieverf op linnen (160,5 x 167,5 cm)
Tretjakovgalerij, Moskou

Een man komt een kamer binnen. Hij is binnengelaten door een dienstmeisje die nieuwsgierig en wantrouwend in de deuropening blijft staan. Achter haar zien we een ander nieuwsgierig hoofd. We zien verder een oudere vrouw die uit haar stoel opstaat. Aan tafel zitten twee kinderen, een jongen en een meisje, die iets aan het lezen zijn. De jongen kijkt blij verrast, het meisje toont juist een enigszins angstvallige blik. Misschien herkent zij de man niet die zo plots binnenkomt? In het midden zit een vrouw aan de piano. Wat zien we in haar blik? Niet alleen verbazing of verwondering. Het is bijna alsof zij een geestverschijning ziet. Haar hand klemt de stoelleuning vast.

Zo ontstaan drie groepen: de onverwachte bezoeker; de dienstbode met het nieuwsgierige aagje daarachter die een rol als poortwachters hebben; het gezelschap in de kamer dat tot enkele ogenblikken geleden bezig was met hun alledaagse bezigheden.

We gaan uit van de volgende rolverdeling: de oudere vrouw is de moeder van de man, de vrouw achter de piano de vrouw van het onverwachte bezoek en de twee kinderen aan tafel hun kinderen. Het is bij een schilderij als dit altijd een beetje gokken; we vallen plompverloren in het verhaal; er zijn geen inleidende hoofdstukken waarin de figuren zijn voorgesteld.

Laten we eens beter naar de man kijken:
ten-voeten-uit-02Hij betreedt het vertrek met schroom, houdt zijn pet een beetje onhandig in zijn linkerhand.
Let eens op zijn voeten. Gaat hij straks zijn linkervoet optillen om vooruit te lopen naar zijn moeder, of blijft hij staan?

Zijn rechterarm hangt een beetje langs zijn lichaam, alsof hij niet weet wat hij er mee moet doen. Hij wil hem uitstrekken in een omhelzing misschien, maar aarzelt…

Belangrijk is ook de blik van de man.
Zijn ogen staan wijd open. Wat zien we daarin? Ongemak? Onzekerheid?
Vooral aarzeling misschien, zoals zijn hele houding aarzeling uitdrukt. De blik is strak gericht op de oudere vrouw. Omgekeerd ook trouwens, hoewel we de ogen van de vrouw niet zien.
Dit is de belangrijkste denkbeeldige lijn in het schilderij.

De man kijkt niet naar de kinderen; zij wel naar hem. Ook heeft hij geen oog voor de vrouw aan de piano. Dat alles maakt hem het middelpunt, ondanks zijn excentrische positie.
Ook de vrouw die de deur openhoudt heeft haar blik op hem gericht. De vrouw die daar weer achter staat lijkt meer het tafereel in zijn geheel gade te slaan.

repin_unexpected_visitor07

Hoe staat het met de kleding van de man? Die is armoedig. Hij komt duidelijk niet terug van een pleziertochtje of een geslaagde zakenreis. Waar hij ook vandaan komt, onverwacht is zijn binnenkomst in ieder geval wel, want niemand leek voorbereid op zijn komst. Daarmee roept hij onder de aanwezigen duidelijk tegenstrijdige gevoelens op.

Ten slotte kijken we naar het interieur. De materiële omstandigheden lijken niet al te florissant. Zo ligt er geen kleed op de vloer. De stoel waaruit de moeder is opgestaan is rafelig. Het behang lijkt hier en daar los te hangen. De familie is vroeger blijkbaar wel in betere doen geweest, getuige de prenten en foto’s aan de muur. Er is ook nog een piano en bladmuziek. We hebben niet te maken met een doorsnee arbeidersgezin.

Wat staat er dadelijk te gebeuren?

Want het interessante van het schilderij is dat het een heel verhaal vertelt en precies het moment weergeeft tussen de voorgeschiedenis, waar we naar moeten raden, en de ontknoping van het geheel (hereniging of afwijzing?), waarover we kunnen fantaseren, maar niets met zekerheid zeggen.

TEN VOETEN UIT

Ik schreef: Hij betreedt het vertrek met een zekere schroom, houdt zijn pet een beetje onhandig in zijn linkerhand.
Echt geraffineerd om de aarzeling vorm te geven is de manier waarop Repin de positie van de voeten heeft geschilderd. Hij steunt op zijn rechterbeen, zijn linkervoet rust voor de helft op de vloer. Durft hij verder te lopen? Voor hetzelfde geld blijft hij staan, of – ook niet onmogelijk – draait hij zich in één beweging om en rent langs het wantrouwende dienstmeisje weer naar buiten, waar een uitbundig zonnetje lijkt te schijnen.
Het is een prachtig detail waarin Repin een wereld van mogelijkheden weergeeft.

repin-voeten

Door die voeten moest ik ineens aan een ander schilderij van Repin denken.

repin-alexander-3-webIlja Repin (1844 – 1930)
Alexander III op het erf van het Petrovsky Paleis in Moskou (1885 – 1886)
Olieverf op doek (293 x 490 cm)
Tretjakovgalerij, Moskou

Op dit schilderij staat tsaar Alexander III (1845 – 1894) afgebeeld die landelijke districtshoofden ontvang bij zijn paleis. Ondanks dat er erg veel mensen op het schilderij staan, is het niet te missen wie de hoofdpersoon is.
De tsaar staat in een donker uniform pontificaal in het tegenlicht in het midden van het doek. Ook hier zijn alle blikken op hem gericht, maar in tegenstelling tot de onverwachte bezoeker kent de tsaar zijn plaats en is hij niet van plan om daar ook maar een duimbreed van te wijken. Dit zien we duidelijk aan de stand van zijn voeten.

repin-alexander

Enigszins nonchalant rust zijn gewicht op zijn rechterbeen, terwijl zijn linkerbeen losjes voor evenwicht zorgt. Deze persoon gaat zich écht niet omdraaien om ervandoor te gaan. Hij staat alsof hij daar geplant is en indien nodig komt hij ook even naar voren om zijn standpunt nader uit te leggen aan wie het nog niet helemaal begrepen heeft of het niet met hem eens is.
Alexander III komt niet met de pet in de hand nederig iets vragen. Hij staat breeduit en rechtop met de schouders naar achteren, de linkerarm strak langs het lijf, zijn rechter ter ondersteuning van zijn woorden. Zijn belangrijkheid wordt niet alleen door de centrale positie benadrukt, maar ook door het contrast van zijn donkere kleding tegen een lichte ondergrond. Daarbij is hij de enige persoon die aan het woord is; de rest luistert. Bovendien is hij – ook dit weer in tegenstelling tot de onverwachte bezoeker – extra ‘uitgelicht’, alsof Repin een extra spotje op hem heeft gericht.
Qua lichaamshouding zijn beide mannen elkaars spiegelbeeld; maar met wat ze emotioneel uitdrukken vormen ze twee tegenpolen.

ten-voeten-uit-00

Een mooi detail is trouwens de zoon van de tsaar achter hem, die – met minder medailles behangen weliswaar – een kopie lijkt van de vader. Daarmee ontstaat een beeldrijmpje met de impliciete boodschap dat de dynastie in stand zal blijven.

beeldrijm

De rest is geschiedenis en die trekt zich van impliciete boodschappen niets aan.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in beeldende kunst, emotie, expressie, lichaamstaal, vlakverdeling en getagged met , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s