HET GEWICHT VAN KLEUR

Hoe zwaar weegt een kleur?
Rare vraag misschien, want kleur weegt toch niets?
Toch hoef je geen synesthesist te zijn om geel minder gewichtig te vinden dan ultramarijn. Geel is een flierefluiter, een zwever; zwart juist zwaar op de hand. Daar valt niet veel mee te lachen. Ook niet mee te spotten trouwens.
‘Gewicht’ van kleur heeft dus in de eerste plaats te maken met licht en donker.

Vandaar dat we zwart eerder als een zware kleur ervaren en wit als een uitgesproken lichtgewicht. En nu we het dan toch over het gewicht van zwart hebben: de waarnemingspsychologe Paola Bressan beweert in haar boekje ‘De kleur van de maan’ (Ambo /Amsterdam – 2009) dat kleuren effect hebben op de gevoelens, het humeur en gedrag van mensen: ‘Een zware koffer wordt bijvoorbeeld als zwaarder ervaren dan een identieke koffer in wit. Aangetoond is dat het ook daadwerkelijk vermoeiender is de zwarte koffer te dragen dan de witte.’

De-kleur-van-de-maan

Dat gewichtige zien we ook in de taal.
Zeg het woord ‘zwart’ en het roept meteen associaties op aan nacht, dood, verdriet en rouw. Zware woorden. Daarbij kunnen we ook nog op zwart zaad zitten, een zwart schaap zijn, de zwarte piet toegespeeld krijgen, zwart gemaakt worden of in een zwart gat vallen. En wat te denken van zwarte bladzijden, de zwarte dood en zwarte zaterdag?
Natuurlijk: Het zijn maar woorden, maar mensen zijn talige wezens en hechten nu eenmaal waarde (lees: geven gewicht) aan woorden.

De donkere kant van zwart
Zwart heeft een tamelijk beroerde reputatie, ik schetste dat hierboven al.
In de jaren tachtig werd dat bevestigd in onderzoek van Mark G. Frank en Thomas Gilovich. Ze onderzochten of teams met een zwarte outfit meer overtredingen maakten in de National Football League (Amerikaans voetbal) en de National Hockey League (ijshockey). Eerst lieten ze een aantal personen een beoordeling geven van de kleding van de verschillende teams. Op een schaal moesten deze aangeven hoe ze de kleding waardeerden op de volgende criteria: goed/slecht, timide/agressief, aardig/gemeen en zwak/sterk.
Teams met zwarte kleding werden unaniem beoordeeld als slecht, agressief en gemeen, maar ook als ‘sterk’. Dit komt overeen met een andere associatie die zwart oproept. Want behalve de negatieve associaties die ik heb genoemd, kennen we dragers van zwart ook vaak gezag, wijsheid en objectiviteit toe. Denk maar aan de toga’s van rechters en professoren.

Wat bleek?
De teams met zwarte uniformen werden significant vaker bestraft. Kwam dat door de zwarte outfit en de negatieve invloed daarvan op het gedrag van de spelers? Of lagen daar (ook) andere oorzaken aan ten grondslag? Misschien associeerden de scheidsrechters zwart met kwaad en agressie en waren ze eerder geneigd om een overtreding van het zwart geklede team te bestraffen. Ook niet ondenkbaar: de zwarte outfit riep meer agressie op bij de tegenstanders, maar de bevooroordeelde scheidsrechters hadden alleen maar oog voor de overtredingen van de zwarte spelers.
Om na te gaan of de strafgegevens berustten op vooroordelen (bias) van de scheidsrechters, werd een vervolgonderzoek opgezet. In een video maakten spelers met zwarte kleding dezelfde overtredingen als spelers met witte. Scheidsrechters en studenten bleken inderdaad eerder geneigd om de spelers in zwart te bestraffen dan die in wit. Blijkbaar was de associatie tussen de kleur zwart en gemeen en agressief gedrag gemakkelijk gelegd en ‘zagen’ ze eerder overtredingen die ze bij de in wit geklede spelers eerder door de vingers zagen.

De andere kant van zwart
Een zwart oppervlak reflecteert geen licht, maar absorbeert dit slechts. Een kosmisch zwart gat trekt alles naar zich toe, zelfs het licht. Wie zwarte kleding draagt geeft daarmee aan alle energie zelf nodig te hebben; het sociale leven staat op een laag pitje.
Vandaar misschien de keuze voor zwart als kleur van rouw.
Deze verklaring heeft waarschijnlijk eerder een symbolische dan psychologische kern van waarheid, maar ook dat zegt iets over onze beleving van een kleur.
Toch heeft zwart ook een andere kant. Het straalt in de toga van de rechter of professor gezag, objectiviteit en wijsheid uit. Leden van een symfonieorkest treden in het zwart op. Dat leidt minder af van waar het om gaat: de muziek.

zwart-rechterlijke macht

Zwart geeft in deze situaties ook de ernst van de ceremonie weer. Want laten we wel wezen; zwart is bepaald niet het lachebekje onder de kleuren en relativeren is evenmin een sterke kant. Zwart heeft en geeft status. In de westerse cultuur leggen we meestal eerst het verband met angst en rouw en daarna met macht en gezag, maar in Aziatische culturen is het juist exclusief verbonden met macht, adel en rijkdom.

In judo en andere oosterse vechtsporten is de zwarte band een teken bij uitstek van bekwaamheid en aanzien. Beginners dragen wit, de kleur van dienstbaarheid, naïviteit en jeugd. Zwart symboliseert juist de combinatie van alle kleuren in het universum, waaruit alle kleuren ontspringen en waaruit een regenboog ontstaat. De zwarte band geeft aan dat de geest en het lichaam samenkomen en er sprake is van versmelting van het zelf en het universum.
Dat klinkt flink gewichtig en om nu niet zelf te gaan zweven en in de buurt van huis te blijven: een schilderij waarin ernst, status en macht in combinatie met zwart schitterend tot uitdrukking komen is ongetwijfeld ‘De Staalmeesters’ van Rembrandt.

Rembrandt-staalmeestersRembrandt van Rijn (1606 – 1669)
De Staalmeesters (1662)
Olieverf op doek (192 x 279 cm)
Rijksmuseum, Amsterdam

We zien zes heren in stemmig zwart.
Rembrandt koos een laag perspectief. Onze ooghoogte komt ongeveer overeen met het tafelblad. We kunnen daardoor niet op de tafel kijken. Wat daar ligt en besproken wordt gaat ons niets aan. De figuren zijn op een rij geplaatst en vormen een aaneengesloten zwart front dat ons niet echt met open armen ontvangt. Binnen zonder kloppen is er hier niet bij. De tweede man van links richt zich zelfs op en lijkt op het punt te staan te vragen wat we komen doen. Zonder overdrijven kunnen we stellen dat de aanwezigheid van deze mannen intimiderend is. Dat hangt samen met de compositie, verdeling van volumes, maar vooral de kleur.


Dit artikel verscheen eerder in iets gewijzigde vorm op PsyBlog – Hét Nederlandse weblog over Psychologie!
Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in beeldende kunst, boekbespreking, kleur, psychologie en getagged met , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s