HET ‘TASTENDE’ OOG

Niets is eenvoudiger dan kijken.
Ogen open en klaar! Het is zo alledaags dat we er nooit bij stilstaan hoe het in zijn werk gaat. Hoe eenvoudig het ook lijkt, er komt nogal wat kijken bij kijken…
Kijk maar!

Zo blijkt ons kijken voor een belangrijk deel bepaald te worden door de informatie waar we naar zoeken. Onze ogen ‘tasten’ de buitenwereld voortdurend af. Sommige informatie dringt helemaal niet door tot het bewustzijn. Andere pikken we er meteen uit, zelfs voordat we ons ervan bewust zijn.

Dit kunnen we nagaan door het registreren van oogbewegingen. Dit zijn tamelijk willekeurige sprongen, saccades genaamd, tussen verschillende punten die ons interesseren. Een saccade of oogsprong is een beweging van de ogen die tot doel heeft een nieuw fixatiepunt te vinden.
Deze oogsprongen komen in de oogmotoriek zowel voor bij het lezen als bij het bekijken van foto’s of scènes. Bij het bekijken van een afbeelding zoekt het oog relevante informatie.
Bij het bekijken van een gezicht zijn dat vooral de ogen en de mond, de gebieden die belangrijk zijn bij de gezichtsherkenning. Deze geven informatie over de stemming van de ander en diens eventuele intenties.
Dat ziet er zo uit:

saccades

De Russische psycholoog Alfred L. Yarbus heeft intensief onderzoek gedaan naar de manier waarop het oog een afbeelding aftast. Hij deed dit onder andere aan de hand van een schilderij van Ilja Repin (1844 – 1930) ‘De onverwachte bezoeker‘ uit 1884.

495px-They_did_not_Expect_Him
Ilja Repin (1844 – 1930)
Onverwachte bezoeker (1884)
Olieverf op doek (168 x 160)
Tretjakovgalerij / Moskou

Een man komt een kamer binnen.
Wie is hij?
Werd hij verwacht?
Is hij lang weggeweest?
Aan de hand van dit plaatje heeft Yarbus de oogbewegingen van de proefpersonen geregistreerd nadat hen verschillende vragen gesteld zijn.
In een afbeelding weergegeven ontstaan dan lijnpatronen van de bewegingen die de ogen maken die de afbeelding aftasten. Bij willekeurig kijken ziet dat er zo uit:

repin - willekeurig kijken
Bij ‘willekeurig kijken’ blijken de toeschouwers heel erg geconcentreerd te zijn op de denkbeeldige lijn die de blik van de man en de vrouw verbindt. We zien ook veel lijnen die naar de voeten van de man lopen. Onbewust kijkt men naar de manier waarop de man de kamer binnenloopt, de stand van zijn voeten, de aarzeling in zijn pas.
Op het eerste gezicht lijkt het dat men bij wijze van spreken in één oogopslag doorheeft dat dit de kern van het schilderij is en het drama van de vertelling vormt.

Je kunt je ook de vraag stellen hoe de materiële omstandigheden van het gezin zijn:

repin - materiele omstandigheden
Bij ‘materiële omstandigheden’ richt de blik zich vooral op de muur met de prenten en foto’s. Dit zijn de enige cues in de overwegend lege kamer. We zoeken indicaties om een inschatting te maken.

Hoe oud zijn de afgebeelde mensen?

repin - leeftijd personen
Op de vraag hoe oud de mensen zijn, zien we de blik vooral naar de gezichten gaan. Dat is nu eenmaal de meest betrouwbare bron van informatie over leeftijd.

En wat deed men voordat de onverwachte bezoeker binnenkwam?

repin - wat deed men
Om erachter te komen wat men deed voordat de bezoeker binnenkwam, keken de proefpersonen niet naar de mensen, maar naar wat er op tafel lag, of naar het meisje achter de piano. Niet om het meisje goed op te nemen, maar om er zeker van te zijn dat het meisje en de piano bij elkaar horen.

Wat voor kleding hebben de mensen aan?

repin - kleding
Deze vraag roept weinig verrassingen op.

Waar staan de mensen en voorwerpen?

repin - waar staan mensen voorwerpen
Bij de vraag naar de plaatsen van mensen en voorwerpen inspecteert het oog de hele afbeelding in min of meer gelijke mate. Er is geen extra aandacht voor bijvoorbeeld de gezichten van de personen.

Een interessante vraag is hoelang de onverwachte bezoeker weggeweest is.

repin - hoelang weg
Er is nu een voortdurend heen en weer gaan van de oogbewegingen van de ene persoon naar de andere. Vooral de gezichten zijn belangrijk. Blijkbaar probeert de toeschouwer aan de hand van de gezichtsuitdrukkingen en de manier waarop men naar elkaar kijkt een inschatting te maken.

Conclusie?
Onze waarneming laat zich sturen door de vraag die we ons stellen.
Niet dat de proefpersonen die het schilderij van Repin bekeken, het iedere keer met andere ogen waarnamen. Ze zagen steeds hetzelfde schilderij, maar tastten met hun ogen het schilderij al naar gelang de vraag op een andere manier af.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in waarneming en getagged met , , . Maak dit favoriet permalink.

Een reactie op HET ‘TASTENDE’ OOG

  1. Pingback: ONVERWACHT BEZOEK TEN VOETEN UIT | BEELDTAAL

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s