BEELDTAAL

BEELDTAALBLOG is een project van Willem Visser, (SEO)tekstschrijver, (voormalig) beeldend kunstenaar, (waarnemings)psycholoog en ontwerper van infographics. ‘Beeldtaal’ is te omschrijven als overdracht van gedachten waarbij geschreven – of gesproken taal geheel of gedeeltelijk vervangen is door beelden.
Op de hoogte blijven? Volg ons op Twitter: https://twitter.com/beeldtaalblog
Meer weten? Neem vrijblijvend contact op: txtpro@kpnmail.nl
Of kijk op de website van TXTPRO*nl

Advertenties
Geplaatst in introductie

HET LAATSTE AVONDMAAL ALS ZOEKPLAATJE

Han van Meegeren kwam ter sprake in het artikel over meestervervalsers. Technisch was Van Meegeren inderdaad een meesterlijk vervalser. Maar schilderkunstig of compositorisch?
Vergelijk een écht jeugdwerk van Vermeer met een vervalsing van Van Meegeren die moet doorgaan voor een jeugdwerk van Vermeer en de verschillen lopen wel heel erg in het oog.

In 1939 sleet hij dit schilderij van ‘Het Laatste Avondmaal’ voor 1,6 miljoen gulden aan de Rotterdamse havenbaron en kunstverzamelaar D.G. van Beuningen. Het zou ook een jeugdwerk van Vermeer zijn.

Han van Meegeren - Laatste Avondmaal

We kunnen van dit schilderij een zoekplaatje maken. De vraag is: voor de dertien figuren heeft Van Meegeren er een aantal twee of zelfs meer keer als ‘model’ gebruikt.
Kunt u ze vinden?

Mijn inventarisatie:

1
Er staan drie oudere heren met grijze baard op het schilderij.
De familieovereenkomsten zijn bijzonder sterk; kapsel, baard en gezicht zijn nagenoeg gelijk.

01

2
Links en rechts staan twee jongere mannen met sluik haar. Zij lijken elkaars spiegelbeeld; alleen kijkt de ene nogal wantrouwig en de ander blij. Als je goed kijkt, zie je de gezichtsuitdrukking van de blije staande man terugkomen bij de man die links hardop met gevouwen handen zit te bidden. Het zou me ook niet verbazen als de verzaligd kijkende man die volop in het licht zit, gebaseerd is op hetzelfde gezichtsmodel.
Ik vermoed zelfs dat de figuur die rechts met zijn rug naar ons zit, een kloon is; haardracht komt in ieder geval sterk overeen. In dat geval zou Van Meegeren maar liefst vijf figuren op één model (of moet ik zeggen sjabloon?) gebaseerd hebben.

02

3
In de achtergrond staat een man met een baardje in een rood gewaad die en face is weergegeven. Rechts van hem, tussen de oudere man met baard en de met zijn rug naar ons zittende figuur, zien we ook iemand met zo’n baard en profil die een broer zou kunnen zijn.
De term ‘boeventronie’ borrelt bovendien onwillekeurig in mij op.
Maar dat is nog niet alles. Links zit ook iemand met zijn rug naar de toeschouwer. Zijn kapsel en baard en het weinige wat we van hem zien, vertoont veel overeenkomst met de twee andere.

03

De enigen die we niet direct tot iemand anders kunnen herleiden is de prominent centraal geplaatste Christus zelf en de naast hem zittende persoon, die zowel voor een man als een vrouw zou kunnen doorgaan.

Overigens zijn deze twee wel weer te herleiden tot een andere vervalsing van Van Meegeren, namelijk in de Emmausgangers uit 1937 dat zich al in Boijmans bevond.
Kijk maar:

Han_van_Meegeren_-_De_Emmausgangers_534

Trouwens, nu we toch bezig zijn; komen we ook de twee mannen in geel en blauw in de voorgrond niet in vier- (of vijfvoud) als sjabloon tegen op ‘Het Laatste Avondmaal’?

Geplaatst in beeldende kunst, geschiedenis | Tags: , , | Een reactie plaatsen

CONTEXT, CONSTANTHEID EN CONTRAST

Afhankelijk van het uur van de dag, het weer, de plaats en wat al niet meer zijn kleuren anders. Toch maakt dat voor onze ervaring van die kleur niets uit. Dat we oranje als oranje en groen als groen blijven zien, heeft te maken met kleurconstantheid. Als er een wolk voor de zon schuift, verandert oranje niet ineens in een andere kleur. De context waarin dit plaatsvindt verandert namelijk ook.
De relatieve waarden en verschillen blijven dus hetzelfde.
En dat is waar de kurk van onze waarneming op drijft.
Absolute waarden zijn leuk voor theoretische beschouwingen en wetenschappelijk onderzoek, maar in de dagelijkse praktijk heb je er niet veel aan.

In mijn vorige blog had ik het over het bezoldeffect, de optische illusie die is vernoemd naar de Duitser Wilhelm von Bezold (1837–1907). Hij ontdekte dat dunne lijnen in een bepaalde kleur verschillend worden waargenomen afhankelijk van de aangrenzende kleuren. De aanleiding was een foto van sinaasappels die in een rood en groen netje zaten en een andere indruk maakten, hoewel het om dezelfde ‘lichting’ persfruit ging.

sinaasappels full

Om dat laatste te ‘bewijzen’ heb ik deze deelvergrotingen gemaakt en het geheel omlijst met het gemiddelde oranje van de sinaasappels:

sinaas

Ik had naar het voorbeeld van het ‘klassieke’ bezoldeffect zelf een illustratie gemaakt:

bezoldseffect

Wat we zien is dat het linkerdeel in totaliteit lichter is en minder warm van kleur dan het linker op de rode ondergrond. Zeker als je enigszins tussen de oogharen doorkijkt.
Toch sijpelt hierbij ook een ander verschijnsel door. Het beeld in totaal mag op de groenblauwe ondergrond lichter zijn dan op het rood. Als je langer kijkt, bemerk je dat de oranje lijnen op de groenblauwe ondergrond niet alleen fletser zijn, maar ook iets donkerder!

Blijkbaar zit het plaatje dat ik heb gemaakt op de grens tussen bezoldeffect en een andere loot aan de stam van de kleureffecten: het contrasteffect. En dat houdt in dat een kleur op een lichte ondergrond minder licht lijkt dan diezelfde kleur op een donkere ondergrond.

Met dezelfde kleuren ziet dit er dan ineens zo uit:

contrasteffect

Overigens geldt dit contrasteffect niet alleen voor kleur en perceptie.

Een hard geluid in een stille omgeving is heeft een ander effect als datzelfde geluid in een omgeving waar toch al constant een herrie is.
Wie gedurende een periode heel veel tegenslag heeft gehad en eindelijk een meevallertje heeft, kan dat als een bevrijding voelen, terwijl het voor iemand anders, die niet in dezelfde nare omstandigheden verkeerde, nauwelijks indruk hoeft te maken.

Geplaatst in kleur, visuele illusie, waarneming | Tags: , , , , , | Een reactie plaatsen

HET BEZOLDEFFECT

Op de markt had ik twintig perssinaasappels gekocht. Die waren verpakt in een plastic tas. Citrusfruit in een plastic zak kan gaan schimmelen. Daarom had ik ze verdeeld over een paar netjes, omdat we op onze zondagse perssessie niet alles tegelijk opmaken.

Toen ik twee netjes naast elkaar had liggen viel me ineens iets op: de sinaasappels in het rode netje leken donkerder en helderder van kleur dan die in het lichtgroene.
Terwijl het toch wel degelijk om dezelfde ‘lichting’ ging.

sinaasappels full

Nu weet iedereen die met kleur werkt, dat de ervaring van een kleur afhankelijk is van de context waarin we die kleur zien. Dat bleek: de combinatie sinaasappel + rood leverde een andere kleurervaring op dan sinaasappel + lichtgroen.

Aan de sinaasappels zelf lag het niet, ontdekte ik, toen ik in een tekenprogramma met een ‘pipetje’ wat kleurmonsters nam.

sinaasappels 03

Opvallend trouwens hoe weinig oranje we tegenkomen in de sinaasappels zelf. Bij nader inzien zijn het eerder varianten op roze en bruin, maar dat is een ander verhaal

kleur 5

Er is een naam voor het verschijnsel dat dezelfde kleur in de ene context anders lijkt dan in de andere: het bezoldeffect. Het is een optische illusie die is vernoemd naar de Duitser Wilhelm von Bezold (1837–1907), hoogleraar meteorologie. Hij ontdekte dat kleuren verschillend worden waargenomen afhankelijk van de aangrenzende kleuren.

Dat kan er zo uitzien:

640px-Bezold_Effect.svg

Het rood met de witte achtergrond lijkt veel lichter dan het rood met de zwarte.

In het voorbeeld met de kleuren van de sinaasappels en hun netjes, krijgen we het volgende:

bezoldseffect

Het oranje lijkt op de blauwgroene ondergrond inderdaad veel minder sprankelend dan op de rode; precies wat we zien bij de eerste foto. Nog niet overtuigd?
Kijk dan even door je oogharen.

Geplaatst in kleur, visuele illusie, waarneming | Tags: , , , | 1 reactie

SCHILDERIJ vd MAAND 17/09

Onder de titel ‘Schilderij van de Maand‘ zet BEELDTAALBLOG maandelijks een schilderij in de etalage om daarmee een virtuele galerie samen te stellen. Het gaat vaak om schilderijen die onder de radar van de ‘grote’ kunstgeschiedenis zijn gebleven; minder bekende meesterwerken die de moeite van het bekijken echter meer dan waard zijn.

Temple_Gardens_MET_ma1987.455.2.R

Paul Klee (1879 – 1940)
Tempelgärten (1920)
Gouache en inkt op papier op hardboard (23,8 × 30,2 cm)
Metropolitan Museum of Art / New York

Over Paul Klee lees ik op Wikipedia dat hij een schilder was ‘die figuratieve schilderijen maakte met een uitgebalanceerde kleurtechniek. Zijn werk behoort tot de moderne kunst.’
Dat laatste zou ik niet te hard durven zeggen: wat is immers moderne kunst?
Moeten we het werk van Klee en zijn tijdgenoten inmiddels niet eerder ‘klassiek’ noemen? Generaties en stromingen zijn voorbij gedreven. De schilderkunst is de afgelopen decennia verschillende keren doodverklaard en heeft zichzelf vervolgens weer heruitgevonden.

Modern of niet, Paul Klee (1879 – 1940) vind ik een interessant kunstenaar. Zijn werk is speels, humoristisch en hij combineert met het grootste gemak abstractie met figuratie. Daarbij is hij een meesterlijk colorist.
Hij is het schoolvoorbeeld van de ‘homo ludens’, de spelende mens: hoe luchtig verpakt zijn ‘boodschappen’ ook verpakt lijken; ze zijn nergens oppervlakkig. Achter de humor en het spel gaat altijd een dieper gevoel schuil.

Het schilderij ‘Temple Gardens’ is een herinnering aan een trip naar Tunesië. Zelf schreef hij over de kracht van het licht in zijn dagboek: ‘De zon heeft een donkere kracht. De kleurrijke helderheid aan de kust is vol van beloften.’ De reis zou een keerpunt worden in het werk van Klee. De intense, gloeiende en transparante kleuren die zijn werk zouden gaan kenmerken zien we voor het eerst in de Noord-Afrikaanse schetsen en aquarellen. Op het eind van zijn reis naar Tunesië schrijft hij: ‘Kleur heeft me in haar greep. Ik hoef er niet langer mee te worstelen […] kleur en ik zijn één. Ik ben een schilder.’

Heldere oranje kleuren lichten op in de donkere schaduwachtige tinten en het complementaire blauw. Sommige mensen vergelijken dit werk met de sprankelende lichtheid van een glas in loodraam op een zonnige dag.
We zien elementen van een landschap, lucht, bomen, planten en architectuur. Trappen leiden naar de deuren van gebouwen met koepeltorens, terwijl palmbomen achter hoge muren staan. Het is geen realistische voorstelling. Alles is vereenvoudigd tot geometrische en landschappelijke vormen.

Het middelste deel is het meest landschappelijk. Het is alsof we achter de tuin en de tempel naar een rivier of beek kijken waarachter een donker berglandschap opdoemt. Het versterkt in hoge mate het felle licht van de kleuren op de tempel.
Dit maakt het middendeel ook heel ruimtelijk.
Het rechterdeel is abstracter; landschap en toren lopen door elkaar. In het linker ligt de nadruk op de (op kubistische vormen gebaseerde) architectonische weergave. We zien een toren met een pad of trap dat naar de ingang loopt.

Het was Klee niet louter om de representatie van de werkelijkheid te doen. Hij zei daarover: ‘Kunst reproduceert niet het zichtbare, maar maakt zichtbaar.’ Hij was geboeid door andere werelden, bijvoorbeeld die van het onderbewuste en de belevingswereld van geesteszieken. Om die reden wordt hij ook als een wegbereider van het surrealisme beschouwd. Maar het werk van Klee is complexer en veelzijdiger. Het valt niet in een vakje te stoppen.
Dat maakt het juist zo boeiend.

Van later datum is onderstaand werk, het illustreert zijn vermogen te spelen met licht en kleur. In plaats van felle zon laat Klee ons hier licht en donker in het theater zien.

thm_der-seefahrer

Paul Klee (1879 – 1940)
Kampfscene aus der komisch-phantastischen Oper ‘der Seefahrer’ (1926)
Potlood, aquarel en gouache op papier (34,5 x 50 cm)
Kunstmuseum, Basel
Geplaatst in beeldende kunst, expressie, kleur, licht, ruimte, schaduw, schilderij vd maand | Tags: , , , , | Een reactie plaatsen

NOGMAALS KLEUR EN EMOTIE

Kleur is onlosmakelijk verbonden met ons leven en heeft onmiskenbaar invloed op onze stemming. Ook heeft vrijwel iedereen een mening over kleur. Om die reden kiezen we heel bewust de kleur van ons interieur, onze auto en kleding.
We profileren ons door middel van kleur; we geven er signalen mee af en kleuren zijn rijk aan symboliek.Bedrijven besteden niet voor niets grote bedragen in de ontwikkeling van huisstijlen en logo’s.

In 2004 publiceerden Kaya en Epps van de University of Georgia de resultaten van een onderzoek onder de titel: Relationship between color and emotion: A study of college students.

Het onderzoek ging als volgt: achtennegentig studenten werden gevraagd om hun emotionele reactie (positief, negatief of neutraal) ten aanzien van een aantal kleuren te geven.
De kleuren waren vijf hoofdtinten (rood, geel, groen, blauw en violet); vijf mengtinten (oranje, groengeel, blauwgroen, blauwviolet en roodviolet) en drie achromaten (wit, zwart en grijs – ook wel neutrale tinten genoemd). Behalve hun emotionele reactie werd ook gevraagd om een reden voor die keuze te geven.

In deze infographic geef ik een visueel overzicht van de uitkomsten (klik hier voor een vergroting).

kleur-en-emotie-2-2

Voor de overzichtelijkheid heb ik hierin niet de neutrale oordelen (‘geen emotie’) meegenomen. Gemiddeld bedroegen deze 3.6%.

Kort samengevat komt het op het volgende neer:

  • Groen levert de meeste positieve associaties (96%) op, gevolgd door geel (94%) en blauw (80%).
  • Rood en paars leveren minder positieve associaties op, hoewel ook hierbij nog altijd 64% aangeeft de kleuren als positief te ervaren, tegen 33% negatief (en de resterende 3% neutraal).
  • Bij de mengtinten levert groenblauw met 80% de meeste positieve associaties op, gevolgd door roodviolet (77% positief).
  • Oranje is goed voor 75% positief, 18% negatief en 7% neutraal.
  • Als laagste staat groengeel (25% positief, 70% negatief en 4% neutraal).
  • Nemen we de achromaten onder de loep, dan zien we dat 61% van de deelnemers een positieve associatie heeft met wit terwijl 19% een positieve associatie heeft met zwart en slechts 7% grijs als positief beoordeelt.

We moeten dit niet verwarren met onderzoek naar favoriete kleuren.
Het geeft een beeld van persoonlijke associaties. Het onderzoek verschilt ook van wat ik zelf heb gehouden in 2009. Daarin vroeg ik namelijk juist om gegeven emoties of concepten te koppelen aan een bepaalde kleur.
Kaya en Epps deden het omgekeerde: zij gingen uit van kleuren en vroegen welke emoties die opriepen.

Geplaatst in infographic, kleur, onderzoek, psychologie | Tags: , , , , | Een reactie plaatsen

ARTISTIEKE VOGELS

Prieelvogels zijn tamelijk onopvallende vogels die leven in Australië en Nieuw Guinea. Hun bekendheid danken ze aan de gewoonte van mannelijke vogels om bepaalde plekken te verfraaien. Zij ordenen gewassen tot een soort prieel en versieren de omgeving met gekleurde slakkenhuisjes, besjes en andere gekleurde voorwerpen.

BowerOfSatinBowerbird

Zij hebben daarbij een uiterst individuele voorkeur voor kleur. Onderzoekers voegden tijdens de afwezigheid van de vogels anders gekleurde elementen toe. Dat leidde tot grote agitatie, om maar niet te zeggen verontwaardiging bij de vogels. Zij verwijderden de voorwerpen onmiddellijk en herstelden de orde rond hun prieel snel met de voorwerpen van hun keuze.

Al deze moeite doen de mannetjes uiteraard niet voor niets. Een goed onderhouden prieel met een aantrekkelijke entree lokt wijfjes en daarmee vergroot het hun paringskansen. De wedijver tussen mannetjes gaat zover dat zij er niet voor terugdeinzen om vernielingen bij hun buren aan te richten, teneinde zelf in een beter voetlicht te komen.

Op het eerste gezicht lijkt het een verspilling van tijd en energie en een onzinnige onderneming die haaks staat op de darwinistische evolutieleer. Bij nader inzien zit er echter wel degelijk een logica in. Het mannetje met het best onderhouden prieel geeft een boodschap af van gezondheid en conditie. Zodoende is het prieelbouwen toch een selectiemechanisme. Het is een uithangbord met de mededeling: ‘Hier moet je zijn’.

Satin_Bowerbird_nest

Het prieelbouwen zal vooral instinctmatig zijn en zich volgens een programma afwikkelen. Wat echter opvalt is de hardnekkige individuele voorkeur die de vogels voor bepaalde kleuren en voorwerpen hebben. Dat duidt op meer dan louter instinct. De vogel heeft smaak en een beeld voor ogen hoe zijn prieel eruit moet zien.

De vraag is dan natuurlijk of de prieelvogel ook in z’n ‘vrije tijd’, zeg maar buiten het paarseizoen om, zijn omgeving aan het verfraaien is. Dat schijnt niet het geval.
Er is dus geen sprake van ‘l’art pour l’art’ bij de prieelvogel.
Dat het mooie resultaten oplevert, laat onderstaand filmpje zien:

Geplaatst in beeldende kunst, ecologie, esthetiek, kleur | Tags: , , , , | Een reactie plaatsen

SCHILDERIJ vd MAAND 17/08

Onder de titel ‘Schilderij van de Maand‘ zet BEELDTAALBLOG maandelijks een schilderij in de etalage om daarmee een virtuele galerie samen te stellen. Het gaat vaak om schilderijen die onder de radar van de ‘grote’ kunstgeschiedenis zijn gebleven; minder bekende meesterwerken die de moeite van het bekijken echter meer dan waard zijn.

Augustus is de derde en laatste maand van de meteorologische zomer. De eerste helft van de maand behoort tot de zogeheten hondsdagen, gemiddeld de warmste periode van het jaar. In de loop van de maand begint de gemiddelde etmaaltemperatuur iets terug te lopen.
Geïnspireerd hierdoor kwam ik uit bij dit grote en prachtige zomerse tafereel:

Kees Maks 2Kees Maks (1876 – 1967)
Propos Galant (1910)
Olieverf op doek (165 x 244 cm)

De schilder is Kees Maks (1876 – 1967). Zijn leven overspant bijna een eeuw en hij is nog een leerling is geweest van Breitner. Hij zou ook dat hele lange leven in een figuratieve stijl blijven werken, die misschien niet meer als impressionistisch is te omschrijven, maar daar wel dicht bij in de buurt blijft.

Hoe geraffineerd Maks omgaat met licht en donker en met een paar rake toetsen en penseelstreken in staat is een sfeer te creëren en een overtuigend beeld neer te zetten mag uit dit grote doek blijken. Het licht spat er vanaf. Het is inderdaad nog geworteld in de traditie van het impressionisme, maar toch gaat Maks, die afwisselend in Parijs en Amsterdam woonde, verder in zijn gebruik van kleur en licht. We zien on-impressionistische abstracte motieven, decoratieve elementen en grote kleurvlakken die een duidelijke rol spelen in zijn interpretatie van de werkelijkheid.

Hij maakte naam met zijn schilderijen van het mondaine uitgaansleven: circusvoorstellingen, dansparen, wandelende gezelschappen en tuinfeesten. Dit waren tot dan toe onbekende thema’s in de Nederlandse kunst. De levenslustige onderwerpen en de frivole manier van schilderen, waarbij de kunstenaar met heldere, felle kleuren flinke kleurvlakken vormde, werd door tijdgenoten aanvankelijk als on-Hollands ervaren en in Nederland minder goed ontvangen. Men reageerde alsof Maks wereldschokkende experimenten uitvoerde.
De psychiater en schrijver Frederik van Eeden oordeelde geschokt over zijn werk: ‘Monsterlijk als een koortsdroom. Geklad als door een kind. Een product van wansmaak en onmacht.’

In Frankrijk imponeerden zijn schilderijen het publiek in positieve zin en rond 1920 raakte ook Nederland geïnteresseerd in het Parijse uitgaansleven. Maks werd zodoende hier succesvol als ‘schilder van het mondaine leven’. Viermaal zou hij in de jaren dertig Nederland op de Biennale van Venetië vertegenwoordigen.

Behalve het ‘mondaine leven’ schilderde Maks ook stillevens, bloemen en incidenteel een stadsgezicht. Van die stillevens vind ik onderstaand werkje bijzonder fraai:

Kees Maks 8Kees Maks (1876 – 1967)
Stilleven met bloemen en pop
Olieverf op doek (84 x 98 cm)
Kunsthandel Dolf D. van Omme / Amsterdam

Wat vooral opvalt is de helderheid van de kleuren en de (complementair)contrasten tussen enerzijds het oranje, rood en geel van de bloemen en het blauw van de tafel. Dit kleurcontrast zien we ook bij het Chinese poppetje.

De achtergrond zorgt voor een afgewogen contrast tussen lichte en donkere partijen, wat de kleuren en de helderheid van de bloemen extra benadrukt. Daarnaast heeft de bruine achtergrond ook een versterkende invloed op het blauw van het tafelblad. Maks heeft het schilderij in brede toetsen opgezet. Van detaillering is nauwelijks sprake, maar toch spreekt ieder onderdeel voor zich.

Geplaatst in beeldende kunst, kleur, licht, schilderij vd maand | Tags: , , , | Een reactie plaatsen