BEELDTAAL

BEELDTAALBLOG is een project van Willem Visser, (SEO)tekstschrijver, beeldend kunstenaar, (waarnemings)psycholoog en ontwerper van infographics. ‘Beeldtaal’ is te omschrijven als overdracht van gedachten waarbij geschreven – of gesproken taal geheel of gedeeltelijk vervangen is door beelden.
Op de hoogte blijven? Volg ons op Twitter: https://twitter.com/beeldtaalblog
Meer weten? Neem vrijblijvend contact op: txtpro@kpnmail.nl
Of kijk op de website van TXTPRO*nl

Advertenties
Geplaatst in introductie

SCHILDERIJ vd MAAND 17/11

Onder de titel ‘Schilderij van de Maand‘ zet BEELDTAALBLOG maandelijks een schilderij in de etalage om daarmee een virtuele galerie samen te stellen. Het gaat vaak om schilderijen die onder de radar van de ‘grote’ kunstgeschiedenis zijn gebleven; minder bekende meesterwerken die de moeite van het bekijken echter meer dan waard zijn.

Het is herfst. Merken we dat niet aan het weer, dan wel aan de kleuren van de bomen. Als ze dan nog blaadjes hebben. Ook het licht is anders in de herfst. De zon staat lager en zorgt voor interessante slagschaduwen. Het allermooist is natuurlijk dat schelle zonlicht op een rij huizen of bomen die tegen een donkergrijze, onheilspellende wolkenlucht afsteken.

Zoiets als dit:

Breitner-Keizersgracht-Mark-Smit-Kunsthandel-e1

George Hendrik Breitner (1857-1923) 
Gezicht op Keizersgracht hoek Reguliersgracht: an elegant lady strolling along a canal in Amsterdam (1895)
Olieverf op doek (79 x 115 cm) 

Rumoer in de stad

Ik zag dit schilderij op de tentoonstelling ‘Rumoer in de stad’ in het Haags Gemeentemuseum. Eigenlijk was ik daar voor Mondriaan, maar bij nader inzien vond ik deze expositie veel interessanter. Met deze Breitner als absoluut hoogtepunt.

Kijk maar eens naar het oranjebruin van de iepen (?) langs de gracht en hoe het zonlicht erop valt. De bomen rechts lijken wel in vuur en vlam te staan. En hoe schitterend valt het licht op de gevels van de huizen en de brug.
Het is het fascinerende spel van licht en donker wat we alleen in de herfst kunnen waarnemen. Breitner laat het licht in de achtergrond extra schijnen door de donkere voorgrond, waar (heel toevallig) een elegante dame langs komt geschreden. Ze valt eigenlijk in eerste instantie niet eens op. De kleuren van haar jasje en gezicht gaan op in de achtergrond. De kleuren van haar jurk komen vrijwel overeen met de stammen waar ze langs loopt. Ze werpt een terloopse blik op ons, de toeschouwers. Waarschijnlijk stond Breitner daar ergens rond 1895 in onze plaats met zijn camera om dit tafereeltje vast te leggen.

Stilte

Wat ook opvalt, is de stilte. Dat klinkt misschien raar, want een schilderij is natuurlijk altijd stil, zou je zeggen. Maar sommige schilderijen lijken luidruchtig en vol beweging. Dat kan komen door de kleuren, de lijnen en de vlakken die voor onrust zorgen. Hier niets van dat alles. Het enige wat beweegt is de vrouw en (vooruit) dat koetsje op de brug. Maar kijk eens naar dat water in de gracht. Nauwelijks een zuchtje wind.
Stilte voor de storm? De lucht is dreigend. Er kan een fikse bui komen, een straffe wind opsteken en het is hollen geblazen om in een portiek te gaan schuilen.

Typisch Breitnerweer

De Franse impressionisten hielden van licht; helder kleurrijk licht. Breitner hield ook van licht, maar ander licht. Hij hield van gedempte tinten. In zeker zin is dit schilderij uitzonderlijk kleurrijk voor een Breitner.
Zijn voorliefde ging uit naar de avond en de straatlantaarns die hun lichtschijnselen wat mystiek op de straten weerkaatsten. Het mocht ook best flink regenen, want dan glommen de straten zo mooi. En dan hebben we het nog niet gehad over mist of sneeuw. Er bestaat zelfs een term voor: ‘typisch Breitnerweer’.

10918x1y101620

George Hendrik Breitner (1857-1923)
Het Rokin (1890)
Olieverf op doek (61 x 101 cm)
Gemeentemuseum, Den Haag

Een schilderij dat dit treffend illustreert is bovenstaand doek uit 1890. Hier zien we Breitnerweer op z’n best. Let ook eens op de ‘leegte’ van de voorgrond. Het beslaat bijna de helft van het doek en bestaat alleen maar uit een verzameling grijstinten.
Soms is er ‘weinig’ nodig om een formidabel schilderij te maken.
Vooral als dat ‘weinig’ eigenlijk heel veel blijkt…

Geplaatst in beeldende kunst, kleur, licht, schilderij vd maand | Tags: , , , , | Een reactie plaatsen

GESLOTENHEID EN NABIJHEID

Volgens de gestalpsychologie liggen wtten aan onze waarneming ten grondslag.

Kijk maar eens naar het volgende:

[ ] [ ] [ ] [ ] [ ]
{} {} {} {} {}

In beide gevallen ervaren we de twee naar binnengerichte haakjes als bij elkaar horend. Ze vormen een logische eenheid, omdat ze als het ware naar elkaar verwijzen, maar ook dichter bij elkaar lijken te staan.
In de gestaltpsychologie heet dit daarom de ‘wet van nabijheid‘.
We kunnen het overigens ook de ‘wet van geslotenheid‘ noemen; de haakjes vormen door hun nabijheid immers een gesloten figuur.

Wat gebeurt er als we de haakjes naar buiten keren?

] [ ] [ ] [ ] [ ] [ 

Ondanks dat we de reeks openen met een naar links gericht haakje, blijven onze hersenen hardnekkig vasthouden aan het bij elkaar horen van de naar binnengerichte haakjes. De haakjes die de reeks openen en afsluiten, lijken op zichzelf te staan.
Pas als we de onderlinge afstanden veranderen, kunnen we deze indruk veranderen:

][ ][ ][ ][ ][ 

Hier wint de nabijheid het van de geslotenheid.
We kunnen de groepjes verder uit elkaar plaatsen en dit versterkt de ogenschijnlijke samenhang tussen de twee tekens:

][  ][  ][  ][  ][ 
] [   ] [   ] [   ] [   ] [

}{  }{  }{  }{  }{ 
} {   } {   } {   } {   } {

Maar er is een grens aan de onderlinge afstand. Er komt namelijk een moment dat de samenhang verdwijnt en het louter om losse tekens lijkt te gaan:

]    [     ]    [     ]    [     ]    [     ]    [

]       [        ]       [        ]       [        ]       [        

}       {        }       {        }       {        }       {       

Op zo’n moment krijgen onze hersenen het niet meer voor elkaar om samenhang te ontdekken.

Dankzij dit soort groeperingsprincipes scheppen we betekenisvolle beelden. Die we trouwens dagelijks gebruiken. Kijk maar eens naar het volgende:

smiley 

Simpel maar doeltreffend.

In de gestaltpsychologie heet dit: het geheel is meer dan de som van de afzonderlijke delen (hier: typografische tekens).

Geplaatst in gestaltwetten, psychologie | Tags: , , , | Een reactie plaatsen

ORANJE – LELIJK EENDJE OF ZONNETJE IN HUIS?

Oranje hoeft natuurlijk geen introductie. Het is onze nationale (sport)kleur. Met dank aan onze koninklijke familie die de familienaam Van Oranje-Nassau voert. Daarmee verwijzen zij naar de streek Orange in Frankrijk. Bovendien had de Nederlandse vlag vroeger een oranje in plaats van rode baan. Deze is vervangen; oranje is op volle zee minder goed te onderscheiden.

De naam stamt uit de 11e eeuw. Voor die tijd was er geen aparte benaming voor de kleur die men meestal als geel of rood of geel-rood aanduidde, al naargelang de mate waarin het meer op één van deze kleuren leek. Oranje stamt af van nãranja; sinaasappel in het Sanskriet.

Oranje ligt tussen geel en rood. Het oogt minder agressief dan het laatste en wordt opgevrolijkt door de aanwezigheid van geel, maar oogt minder schel.
Oranje heeft alles mee zo lijkt het. In zuivere vorm is het een aangename, heldere en warme kleur. In de psychologie en marketing roept het associaties op met energie, enthousiasme en blijheid. Opvallend genoeg zijn er geen uitdrukkingen waarin we oranje in positieve of negatieve zin gebruiken.

Oranje in het dagelijks gebruik

Als waarschuwingskleur biedt het goede diensten om gevaarlijke delen van een machine aan te geven, maar vaker geeft men de voorkeur aan geel. Wanneer we oranje met beleid gebruiken kan het uitstekend dienst doen als een aandachttrekker. Zodra het echter te overdadig aanwezig is, zal het zich snel overschreeuwen en een product of uitstraling ‘goedkoop’ maken.

Hoe vaak zie je een oranje auto?
Zelden. Om precies te zijn: in 2016 was 0,4 procent van het Nederlandse wagenpark oranje. Paars was nog net iets minder en geel met 0,5 procent een ietsje meer populair.
Zie je trouwens wel eens iemand in een oranje kostuum? Met oranje schoenen?
Ja, tijdens voetbaltoernooien als Nederland al bij voorbaat tot kampioen is gebombardeerd.
En natuurlijk op koningsdag, maar verder?

Nee, oranje doet het prima als vrucht en fruit en in de herfst als verkleurend blad aan de bomen. Een goudvis zwemt evenmin voor gek in zijn opzichtige pakje, maar daar hebben we het wel ongeveer beetje mee gehad.
De boodschap is duidelijk: oranje doet weinig kwaad, maar onmatig populariteit zal het ook niet bereiken.

Kleuronderzoek

In 2009 heb ik onderzoek gedaan naar de waardering voor kleuren en de associaties die ze oproepen. Daarin noemt 14 procent van de deelnemers het als lelijkste kleur.

lelijkste kleur bijlage 3 copy

lelijkste kleur (bron: http://home.kpn.nl/mibi88vd/onderzoeksgroep.html)

Veel mensen vinden het bovendien een goedkope kleur:

goedkoop

goedkope kleur (bron: http://home.kpn.nl/mibi88vd/resultaten.html)

Wie een product een luxe, exclusieve uitstraling wil geven doet er dus verstandig aan oranje te mijden. De combinatie met bruin is helemaal funest, hoewel deze combinatie in de jaren ’70 van de vorige eeuw erg populair was. Daaruit blijkt dat kleurvoorkeur niet alleen cultureel bepaald, maar dat de tijdsgeest ook een belangrijke rol speelt.

Oranje in politiek en cultuur

Behalve met het koninklijk huis, is oranje ook verbonden met het protestantisme en dan vooral in Noord Ierland onder de protestantse Unionisten. Dit is terug te voeren op Willem III van Oranje, de protestantse Engelse koning die van 1688 tot 1702 regeerde en de achterkleinzoon was van Willem de Zwijger. Hij verjoeg in 1688 op verzoek van het Engelse parlement zijn oom en schoonvader Jacobus (James) II. Het parlement wilde van Jacobus af omdat hij te veel macht opeiste en te nadrukkelijk katholiek was. Uiteraard was Jacobus het daar niet mee eens. Hij landde met een Frans leger in Zuid-Ierland en werd daar als wettig vorst begroet. In Ulster bood men echter heftig verzet. In de havenstad Londonderry verschansten protestanten zich achter de muren. Daar werden ze in1690 ontzet door Willem III himself. Zijn overwinning bij de rivier de Boyne is nog steeds aanleiding tot de jaarlijkse oranjemarsen.

Aan de andere kant van de wereld is oranje een belangrijke kleur voor boeddhisten en hindoes. Zij zien er het licht van de rijzende zon in. Daarnaast is het samengesteld uit rood (activiteit) en geel (intellect en de geestelijke verlichting). Een andere verklaring is dat oranje het vuur symboliseert. Met oranje gewaden geven monniken de innerlijke transformatie aan die: het verbranden van het ego, het voormalige zelf en alle persoonlijke begeerten.

Oranje in de schilderkunst

Ondanks dit alles zal het, gezien het aangename en warme karakter van oranje, niet verwonderen dat het gebruik van oranje in de schilderkunst tot sprankelend resultaat kan leiden. In het bijzonder de postimpressionisten en de expressionisten wisten er wel raad mee. Onderstaand werk van Van Gogh toont oranje op zijn best (mede dankzij het contrast met het koele blauw van de wilgenstammen).

Willows_at_Sunset_1888_Vincent_van_Gogh

Vincent van Gogh (1853 – 1890)
Wilgen bij zonsondergang (1888)
Olieverf op karton (31,5 x 34,5 cm)
Kröller-Müller Museum, Otterlo

Een paar jaar later schilderde Frederic Leighton ‘Flaming June’. Een heel ander werk qua opvatting en uitvoering. De titel kan verwijzen naar de maand juni, maar kan ook betrekking hebben op de naam van de vrouw. Leighton had veel belangstelling voor de klassieke oudheid en we mogen aannemen dat hij dit schilderij met Venus, de Griekse godin van liefde, schoonheid en vruchtbaarheid in het achterhoofd heeft geschilderd. We zien een schilderij waarin vooral naar harmonie; verbinding tussen de kleuren is gestreefd.

Flaming_June,_by_Frederic_Lord_Leighton

Frederic Leighton (1830 – 1896)
Flaming June (1895)
Olieverf op paneel
Ponce Museum of Art, Puerto Rico

Het oranje semitransparante gewaad oogt sensueel; het maakt de lichaamswarmte (kijk maar naar de roze blosjes op de wangen en oren) bijna tastbaar. De kleur sluit ook aan bij de tinten van de andere kleden en de kleur van de huid die we in koelere tinten zien terugkomen in de achtergrond.

 

Geplaatst in beeldende kunst, cultuur, kleur, onderzoek | Tags: , , , , , | Een reactie plaatsen

HOOGTEVERSCHIL ALS RETORISCHE METAFOOR

Bij retorica denken we meestal aan het gesproken of geschreven woord. Maar beeldtaal kan ook retorisch gebruikt worden. Architectuur kan bijvoorbeeld als decor een bijdrage leveren aan retorische beeldvorming. Het kan dienen om machtsverhoudingen uit te drukken.

Stadhuizen, paleizen, musea; ze zijn vaak alleen toegankelijk met trappen. Opdrachtgevers doen dat niet voor niets. Het werpt namelijk een kunstmatige barrière op tussen het straatniveau en de wereld binnen waar regenten, vorsten of de hogere kunsten resideren.

Der Berghof

Adolf Hitler was bezeten van architectuur. In zijn visie diende alle officiële rijksarchitectuur groots en meeslepend te zijn en bovenal macht en kracht uit te stralen. De argeloze toeschouwer moest op iedere straathoek overdonderd worden.

Wat gold voor rijksgebouwen, pastte hij ook toe bij zijn buitenverblijf der Berghof op de Obersalzberg in Beieren. Hier maakte hij optimaal gebruik van hoogteverschillen: bergen, opritten en trappen.
Alles om de machtsverhoudingen duidelijk te maken.

Om te beginnen kwam je niet zomaar bij der Berghof. Je moest uitgenodigd zijn. Even op eigen houtje bij der Führer langsgaan was nadrukkelijk niet de bedoeling. De gast diende beneden in het dal te wachten op vervoer dat hem of haar langs een smalle, steile en bochtige weg naar het van beneden niet zichtbare doel bracht.
Desoriëntatie was immers het doel.
Maar ook daarmee was de bezoeker er nog niet.

Bundesarchiv_Bild_183-H12478,_Obersalzberg,_Münchener_Abkommen,_Vorbereitung

Chamberlain bezoekt Hitler in 1938
Bron: Wikimedia Commons by the German Federal Archive

Achter de hoofdingang wachtte een oprijlaan. Daar stopte de auto onder aan een brede, steile trap. De Führer wachtte de gast op. Hij stond boven op het terras als het om een minder belangrijk iemand ging, of halverwege, als de gast hem belang inboezemde. De totale enscenering diende om te imponeren en iedereen die Hitler bezocht er van te doordringen wie hier de baas was.
Wie daar nog niet helemaal van overtuigd was, hoefde trouwens slechts een blik in het rond te werpen: de wereld lag hier (bijna letterlijk) aan de voeten van de Führer.

Inzell 13

Het uitzicht vanaf het terras van het documentatiecentrum (foto: Willem Visser)

BerghofStaircase1

Bron: U.S. Army photo; right – U.S. National Archives RG 242-EB

In april 1945 werd de Berghof door de Amerikaanse luchtmacht gebombardeerd. De ruïne werd vervolgens in 1952 opgeblazen. Een groot deel van het onderaardse gangenstelsel is echter nog intact. Een uitgebreid documentatiecentrum op de Obersalzberg is voor een deel in deze gangen aangelegd.

Daarin schuilt een vreemde paradox: de keerzijde van alle imponerende schone schijn van het nazidom bestond steeds weer uit een naargeestige, vochtige, kille en wijdvertakte ondergrondse wereld.

bunkereingang_doku

Geplaatst in beeldretorica, geschiedenis, psychologie | Tags: , , , , | Een reactie plaatsen

SCHILDERIJ vd MAAND 17/10

Onder de titel ‘Schilderij van de Maand‘ zet BEELDTAALBLOG maandelijks een schilderij in de etalage om daarmee een virtuele galerie samen te stellen. Het gaat daarbij soms om schilderijen die onder de radar van de ‘grote’ kunstgeschiedenis zijn gebleven; minder bekende meesterwerken die de moeite van het bekijken echter meer dan waard zijn.

‘De slag van San Romano’ van de Italiaanse schilder Paolo Ucello (1397 – 1475) vond ik, toen ik het de eerste keer in het Louvre zag, niet bijzonder. Het was pas later dat ik me realiseerde hoe bijzonder en opvallend – in zekere zin zelfs ‘modern’ – dit werk eigenlijk was.

Paolo Uccello 01

Paolo Ucello (1397-1475)
De slag om San Romano (de tegenaanval van Micheletto da Cotignola) (1435 – 1440)
Ei tempera, walnotenolie en lijnzaadolie op populierenhout (182 x 317 cm)
Musee du Louvre, Parijs

Middeleeuwen of vroege Renaissance?

Het valt helaas niet mee een afbeelding te vinden die recht doet aan het werk.
Dat komt voor een deel door het formaat. Dit schilderij meet maar liefst 317 x 182 cm. Wat er dus op internet uitziet als een leuk plaatje, is in werkelijkheid een indrukwekkend paneel. Maar dat is het niet alleen. Het fascinerende van het schilderij is dat het zoveel verschillende indrukken tegelijk maakt.

Het lijkt, oppervlakkig beschouwd, zelfs een beetje een wandtapijt. Ucello lijkt met één been nog in de middeleeuwen te staan. Dat zien we ook in het gebruik van zilver en goud in de weergave van de geharnaste ridders, de schilden en het tuig van de paarden. Het goud heeft zijn glans behouden, maar de zilververf is in de loop van de tijd geoxideerd en ziet er daardoor een beetje groezelig uit.

Paolo Uccello 02

Ucello was een schilder van de vroege Renaissance. Bovendien geldt hij als één van de pioniers van het perspectief. Dat is te zien in zijn weergave van de paarden, die hij vanuit allerlei standpunten toont. In die weergave van de paarden is hij tegelijk realistisch en gestileerd. De houdingen lijken allemaal wel te kloppen, maar de paarden ogen zelf een beetje als, tja, houten paarden op een draaimolen…

Beweging

Het schilderij bruist van de beweging. Never a dull moment.
De paarden van de ruiters links lijken nauwelijks in bedwang te houden. Onstuimig springen zij naar voren, klaar voor de strijd. In het centrum staat, heel dominant een opvallende verschijning. Het is de enige die geen helm draagt, wel een gigantische hoed, en dus niet anoniem is. Hij wekt de indruk de aanvoerder te zijn. Zijn zwarte paard steigert ongedurig. Hij heft zijn zwaard ten teken dat de aanval kan beginnen.

De ruiters rechts van hem maken zich op om te volgen. Hoewel we de gezichten niet kunnen zien, kruisen onze blikken elkaar wel. Sommige kijken ons door de opening van de helm aan met een onbestemde, maar uiterst geconcentreerde blik.

De beweging en onrust voorafgaand aan de strijd die spoedig zal volgen, wordt versterkt door de waaier van lansen die naar links wijzen. Het zijn al deze indrukken, het realisme in combinatie met de stilering die het werk fascinerend maken. Je kunt je laten meeslepen door het totaalbeeld en de beweging, die door alle geledingen van de ruiters en het voetvolk op het paneel zwiept. Maar je kunt je ook verliezen in tal van details en ornamenten; het goud en zilver; de rode en zwarte sjerpen, vlaggen, schilden en lansen.
Er is eigenlijk geen vierkante centimeter waarop niet iets gaande is.

Drieluik

En daar kom ik bij de magie van dit werk. Het toont een realistisch tafereel, maar het is tegelijk net niet écht. Het laat overal zien dat het een schilderij is, een voorstelling van iets. De personages zouden toneelspelers kunnen zij. De achtergrond een decor en het geheel een toneelstuk.

Zijn we getuige van een voorstelling, een uitvoering van een ballet met kermispaarden? Lijkt de ruimte daarom zo afgesloten en het licht zo onnatuurlijk? En waar zijn de slagschaduwen van de paarden? Het hier getoonde paneel maakte deel uit van een drieluik, waarvan de verschillende delen momenteel verspreid zijn over drie verschillende collecties: de National Gallery in Londen; het Uffizi in Florence en het Louvre in Parijs.
De twee resterende panelen laat ik hieronder zien.

Paolo Uccello 04

Paolo Uccello 05

San Romano

De slag om San Romano vond plaats in 1432. De strijd ging tussen de rivaliserende stadstaten Florence en Sienna. De inzet was uiteraard politieke, religieuze en economische macht over het midden van het Italiaanse schiereiland. De strijd duurde ongeveer zeven uur, waarbij ongeveer 4000 paarden en 2000 man cavalerie werden ingezet door de Florentijnen die beschouwd werden als de overwinnaars. Het plaatsje San Romano dat zijn faam dankt aan de slag, ligt in de provincie Lucca (regio Toscane) en telt momenteel ongeveer 1500 inwoners.

Reconstructie

Het drieluik is destijds gemaakt in opdracht van Cosimo de’ Medici.
Cosimo was in zijn tijd één van de meest invloedrijke personen in Florence en een groot mecenas van de kunsten. Zoals te zien is, vinden alle handelingen plaats in wat lijkt op een afgesloten ruimte. We zien nergens een horizon of een lucht. Dat zorgt ervoor dat alle nadruk valt op de handelingen in het werk. Toch is dit waarschijnlijk niet de staat waarin de panelen uit het atelier van Ucello zijn gekomen.
Naar verluidt heeft de kleinzoon van Cosimo, Lorenzo de’ Medici (ook wel Il Magnifico genaamd) de bovenkant van de panelen afgezaagd (of waarschijnlijker: af laten zagen) om ze beter passend te maken voor de muren van zijn slaapkamer, waar ze opgehangen werden.
Er is een reconstructie gemaakt van hoe de panelen er in originele staat uitgezien zouden kunnen hebben.

battle_of_san_romano__diy_tiff_photo_

Het is opmerkelijk dat hierdoor de sfeer van het paneel volledig verandert.
De nadruk op de chaos en het drama dat zich afspeelt op het strijdveld in de afgesloten ruimte komt veel intenser over op het geamputeerde paneel, dan op de reconstructie.
De blauwe lucht geeft ruimte aan de voorstelling. Het slagveld raakt daardoor ingebed in een totaalvoorstelling.

De landelijke rust wordt even wreed verstoord, maar straks, zo lijkt de blauwe lucht te beloven, als alles om een uur of zeven voorbij is, de rommel opgeruimd, de lijken geborgen en de gewonden afgevoerd, dan kunnen we weer genieten van het landschap en nemen we een heerlijk glas wijn onder een stralende avondzon …

Geplaatst in beeldende kunst, diepte, geschiedenis, licht, ruimte, schilderij vd maand | Tags: , , , , | 1 reactie

HET LAATSTE AVONDMAAL ALS ZOEKPLAATJE

Han van Meegeren kwam ter sprake in het artikel over meestervervalsers. Technisch was Van Meegeren inderdaad een meesterlijk vervalser. Maar schilderkunstig of compositorisch?
Vergelijk een écht jeugdwerk van Vermeer met een vervalsing van Van Meegeren die moet doorgaan voor een jeugdwerk van Vermeer en de verschillen lopen wel heel erg in het oog.

In 1939 sleet hij dit schilderij van ‘Het Laatste Avondmaal’ voor 1,6 miljoen gulden aan de Rotterdamse havenbaron en kunstverzamelaar D.G. van Beuningen. Het zou ook een jeugdwerk van Vermeer zijn.

Han van Meegeren - Laatste Avondmaal

We kunnen van dit schilderij een zoekplaatje maken. De vraag is: voor de dertien figuren heeft Van Meegeren er een aantal twee of zelfs meer keer als ‘model’ gebruikt.
Kunt u ze vinden?

Mijn inventarisatie:

1
Er staan drie oudere heren met grijze baard op het schilderij.
De familieovereenkomsten zijn bijzonder sterk; kapsel, baard en gezicht zijn nagenoeg gelijk.

01

2
Links en rechts staan twee jongere mannen met sluik haar. Zij lijken elkaars spiegelbeeld; alleen kijkt de ene nogal wantrouwig en de ander blij. Als je goed kijkt, zie je de gezichtsuitdrukking van de blije staande man terugkomen bij de man die links hardop met gevouwen handen zit te bidden. Het zou me ook niet verbazen als de verzaligd kijkende man die volop in het licht zit, gebaseerd is op hetzelfde gezichtsmodel.
Ik vermoed zelfs dat de figuur die rechts met zijn rug naar ons zit, een kloon is; haardracht komt in ieder geval sterk overeen. In dat geval zou Van Meegeren maar liefst vijf figuren op één model (of moet ik zeggen sjabloon?) gebaseerd hebben.

02

3
In de achtergrond staat een man met een baardje in een rood gewaad die en face is weergegeven. Rechts van hem, tussen de oudere man met baard en de met zijn rug naar ons zittende figuur, zien we ook iemand met zo’n baard en profil die een broer zou kunnen zijn.
De term ‘boeventronie’ borrelt bovendien onwillekeurig in mij op.
Maar dat is nog niet alles. Links zit ook iemand met zijn rug naar de toeschouwer. Zijn kapsel en baard en het weinige wat we van hem zien, vertoont veel overeenkomst met de twee andere.

03

De enigen die we niet direct tot iemand anders kunnen herleiden is de prominent centraal geplaatste Christus zelf en de naast hem zittende persoon, die zowel voor een man als een vrouw zou kunnen doorgaan.

Overigens zijn deze twee wel weer te herleiden tot een andere vervalsing van Van Meegeren, namelijk in de Emmausgangers uit 1937 dat zich al in Boijmans bevond.
Kijk maar:

Han_van_Meegeren_-_De_Emmausgangers_534

Trouwens, nu we toch bezig zijn; komen we ook de twee mannen in geel en blauw in de voorgrond niet in vier- (of vijfvoud) als sjabloon tegen op ‘Het Laatste Avondmaal’?

Geplaatst in beeldende kunst, geschiedenis | Tags: , , | Een reactie plaatsen

CONTEXT, CONSTANTHEID EN CONTRAST

Afhankelijk van het uur van de dag, het weer, de plaats en wat al niet meer zijn kleuren anders. Toch maakt dat voor onze ervaring van die kleur niets uit. Dat we oranje als oranje en groen als groen blijven zien, heeft te maken met kleurconstantheid. Als er een wolk voor de zon schuift, verandert oranje niet ineens in een andere kleur. De context waarin dit plaatsvindt verandert namelijk ook.
De relatieve waarden en verschillen blijven dus hetzelfde.
En dat is waar de kurk van onze waarneming op drijft.
Absolute waarden zijn leuk voor theoretische beschouwingen en wetenschappelijk onderzoek, maar in de dagelijkse praktijk heb je er niet veel aan.

In mijn vorige blog had ik het over het bezoldeffect, de optische illusie die is vernoemd naar de Duitser Wilhelm von Bezold (1837–1907). Hij ontdekte dat dunne lijnen in een bepaalde kleur verschillend worden waargenomen afhankelijk van de aangrenzende kleuren. De aanleiding was een foto van sinaasappels die in een rood en groen netje zaten en een andere indruk maakten, hoewel het om dezelfde ‘lichting’ persfruit ging.

sinaasappels full

Om dat laatste te ‘bewijzen’ heb ik deze deelvergrotingen gemaakt en het geheel omlijst met het gemiddelde oranje van de sinaasappels:

sinaas

Ik had naar het voorbeeld van het ‘klassieke’ bezoldeffect zelf een illustratie gemaakt:

bezoldseffect

Wat we zien is dat het linkerdeel in totaliteit lichter is en minder warm van kleur dan het linker op de rode ondergrond. Zeker als je enigszins tussen de oogharen doorkijkt.
Toch sijpelt hierbij ook een ander verschijnsel door. Het beeld in totaal mag op de groenblauwe ondergrond lichter zijn dan op het rood. Als je langer kijkt, bemerk je dat de oranje lijnen op de groenblauwe ondergrond niet alleen fletser zijn, maar ook iets donkerder!

Blijkbaar zit het plaatje dat ik heb gemaakt op de grens tussen bezoldeffect en een andere loot aan de stam van de kleureffecten: het contrasteffect. En dat houdt in dat een kleur op een lichte ondergrond minder licht lijkt dan diezelfde kleur op een donkere ondergrond.

Met dezelfde kleuren ziet dit er dan ineens zo uit:

contrasteffect

Overigens geldt dit contrasteffect niet alleen voor kleur en perceptie.

Een hard geluid in een stille omgeving is heeft een ander effect als datzelfde geluid in een omgeving waar toch al constant een herrie is.
Wie gedurende een periode heel veel tegenslag heeft gehad en eindelijk een meevallertje heeft, kan dat als een bevrijding voelen, terwijl het voor iemand anders, die niet in dezelfde nare omstandigheden verkeerde, nauwelijks indruk hoeft te maken.

Geplaatst in kleur, visuele illusie, waarneming | Tags: , , , , , | Een reactie plaatsen